मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)
Mudgala Puranam with Commentary
महर्षि मुद्गल द्वारा
स्रोत: निर्णय सागर प्रेस · निर्णय सागर प्रेस (उद्गम)
पृष्ठ 41, कुल 1023 में से
संदर्भ में पढ़ेंयहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति (Line-by-Line) मूल पाठ, उसका अन्वय और हिन्दी अनुवाद प्रस्तुत है:
मूल पाठ (Transcription with Line Numbers)
खं. १ अ. १७-१८ $\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad$ पान ४१ महदद्भुतम् ॥४३॥ पंचानां बोधको देवो गणेशोऽतर्दधे यदा। बोधयित्वा यथान्यायस्मान् ब्रह्ममयः प्रभुः ॥४४॥ ततो मया तपस्तप्तं तव प्राप्तौ प्रिये महत् । भक्तिभावेन संतुष्टा त्वं जाता शतवर्षतः ॥४५॥ मत्समीपे समागम्य वृणुष्व वरमी- प्सितम् । प्रसन्नाऽहं महादेव दास्येऽहमिति चाब्रवीः ॥४६॥ त्वां नत्वा स्तुतवान्नानाचेष्टितैस्त्वत्स्वरूपकैः । तेन तुष्टिः परा जाता तवापि जगदीश्वरि ॥४७॥ मया प्रयाचितं देवि त्वं मे पत्नी भव प्रिये । एष एव वरो मह्यं दातव्यो जगदीश्वरि ॥४८॥ मदीयं वचनं श्रुत्वा सस्मिता भावपूर्वकम् । जाता त्वं मे वरं दत्त्वाऽन्तर्धानं च कृतं त्वया ॥४९॥ अतस्त्वं मे प्रिया जाता वरदानप्रभावतः । तव वामांगसंभूता लक्ष्मीनारायणप्रिया ॥५०॥ दक्षिणांगात् समुद्भूता सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । हृदयात्ते च संभूता संज्ञा पत्नी रवेरपि ॥५१॥ इति सर्वं समाख्यातं स्मर सर्वं शुचिस्मिते । साधय त्वं पुनर्योगं गाणेशं शांतिदं परम् ॥५२॥ मुद्गल उवाच । शिवेन कथितं सर्वं श्रुत्वा देवी नगात्मजा । एकांते साधयामास योगं गणपतेः परम् ॥५३॥ पूर्वसंस्कारभावेन स्वल्पकालेन सा शिवा । शांतिं प्राप्ता महाभागा प्रययौ शिवसन्निधौ ॥५४॥ मुद्गल उवाच । इति ते कथितं दक्ष चेष्टितं गणपस्य च । भज त्वं सर्वभावेन गणेशं ब्रह्मनायकम् ॥५५॥ तेन त्वं विघ्नहीनोऽपि भवितासि न संशयः । सर्वमान्यो महायोगी शोकहीनो जगद्गुरुः ॥५६॥ ॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे प्रथमे खण्डे वक्रतुंडचरिते शिवपार्वतीसंवादसमाप्तिर्नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ शौनक उवाच । श्रुतं सूत महाभाग कथितं परमाद्भुतम् । चरितं गणनाथास्य तेन तृप्ता वयं प्रभो ॥१॥ शिवशक्तिमहावादं श्रुत्वा तृष्णा विवर्धते । पुनश्च वद सूत त्वं गणेशस्य विचेष्टितम् ॥२॥ सूत उवाच । शृणु शौनक यत्नेन दक्षेणैवं महामुनिः । सत्कथामृतपानं च कृत्वा पृष्टः पुनश्च यत् ॥३॥ शक्तिशंकरसंवादं ब्रह्मभूयपदप्रदम् । श्रुत्वा
श्लोकवार अन्वय एवं हिन्दी अनुवाद
(अध्याय १७ समाप्त)
श्लोक ४३-४४:
- मूल: ...महदद्भुतम् ॥४३॥ पंचानां बोधको देवो गणेशोऽन्तर्दधे यदा। बोधयित्वा यथान्यायस्मान् ब्रह्ममयः प्रभुः ॥४४॥
- अन्वय: यदा पञ्चानां बोधकः ब्रह्ममयः प्रभुः गणेशः देवः अस्मान् यथान्यायं बोधयित्वा अन्तर्दधे...
- अनुवाद: जब हम पाँचों (देवों) को बोध कराने वाले, ब्रह्मस्वरूप प्रभु भगवान् श्रीगणेश हमें यथोचित उपदेश देकर अंतर्धान हो गए...
श्लोक ४५-४६:
- मूल: ततो मया तपस्तप्तं तव प्राप्तौ प्रिये महत् । भक्तिभावेन संतुष्टा त्वं जाता शतवर्षतः ॥४५॥ मत्समीपे समागम्य वृणुष्व वरमीप्सितम् । प्रसन्नाऽहं महादेव दास्येऽहमिति चाब्रवीः ॥४६॥
- अन्वय: प्रिये! ततः तव प्राप्तौ मया महत् तपः तप्तम्। शतवर्षतः त्वं भक्तिभावेन संतुष्टा जाता। मत्समीपे समागम्य 'महादेव! अहम् प्रसन्ना, ईप्सितं वरं वृणुष्व, अहम् दास्ये' इति च अब्रवीः।
- अनुवाद: हे प्रिये! उसके बाद तुम्हें प्राप्त करने के लिए मैंने भारी तपस्या की। सौ वर्षों के तप के पश्चात् तुम मेरी भक्ति-भावना से संतुष्ट हुईं और मेरे सम्मुख आकर बोलीं— 'हे महादेव! मैं आप पर प्रसन्न हूँ, अपना मनचाहा वरदान माँगिए, मैं वह प्रदान करूँगी।'
श्लोक ४७-४८:
- मूल: त्वां नत्वा स्तुतवान्नानाचेष्टितैस्त्वत्स्वरूपकैः । तेन तुष्टिः परा जाता तवापि जगदीश्वरि ॥४७॥ मया प्रयाचितं देवि त्वं मे पत्नी भव प्रिये । एष एव वरो मह्यं दातव्यो जगदीश्वरि ॥४८॥
- अन्वय: त्वां नत्वा त्वत्स्वरूपकैः नानाचेष्टितैः स्तुतवान्। हे जगदीश्वरि! तेन तव अपि परा तुष्टिः जाता। मया प्रयाचितम्— 'हे देवि! हे प्रिये! जगदीश्वरि! त्वं मे पत्नी भव, मह्यम् एषः एव वरः दातव्यः'।
- अनुवाद: मैंने आपको प्रणाम कर आपके विविध स्वरूपों एवं लीलाओं द्वारा आपकी स्तुति की, जिससे हे जगदीश्वरी! आपको परम संतोष हुआ। तब मैंने प्रार्थना की— 'हे देवि! हे प्रिये! आप मेरी पत्नी बनिए, मुझे बस यही वरदान दीजिए।'
श्लोक ४९-५१:
- मूल: मदीयं वचनं श्रुत्वा सस्मिता भावपूर्वकम् । जाता त्वं मे वरं दत्त्वाऽन्तर्धानं च कृतं त्वया ॥४९॥ अतस्त्वं मे प्रिया जाता वरदानप्रभावतः । तव वामांगसंभूता लक्ष्मीनारायणप्रिया ॥५०॥ दक्षिणांगात् समुद्भूता सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । हृदयात्ते च संभूता संज्ञा पत्नी रवेरपि ॥५१॥
- अन्वय: मदीयं वचनं श्रुत्वा त्वं भावपूर्वकं सस्मिता जाता, मे वरं दत्त्वा त्वया अन्तर्धानं च कृतम्। अतः वरदानप्रभावतः त्वं मे प्रिया जाता। तव वामाङ्गात् नारायणप्रिया लक्ष्मीः संभूता, दक्षिणाङ्गात् ब्रह्मणः प्रिया सावित्री समुद्भूता, ते हृदयात् च रवेः पत्नी संज्ञा संभूता।
- अनुवाद: मेरा वचन सुनकर आप भावपूर्वक मुस्कराईं और मुझे वरदान देकर अंतर्धान हो गईं। उसी वरदान के प्रभाव से आप मेरी अर्धांगिनी बनीं। आपके बाएँ अंग से भगवान् नारायण की प्रिया लक्ष्मीजी, दाहिने अंग से ब्रह्माजी की प्रिया सावित्रीजी तथा आपके हृदय से सूर्यदेव की पत्नी संज्ञा उत्पन्न हुईं।
श्लोक ५२:
- मूल: इति सर्वं समाख्यातं स्मर सर्वं शुचिस्मिते । साधय त्वं पुनर्योगं गाणेशं शांतिदं परम् ॥५२॥
- अन्वय: हे शुचिस्मिते! इति सर्वं समाख्यातम्, सर्वं स्मर। त्वं पुनः शान्तिदं परं गाणेशं योगं साधय।
- अनुवाद: हे पवित्र मुस्कान वाली देवी! इस प्रकार मैंने सब कुछ बता दिया, आप इन सबका स्मरण करें और पुनः परम शांति देने वाले गणेश-योग की साधना करें।
श्लोक ५३-५४:
- मूल: मुद्गल उवाच । शिवेन कथितं सर्वं श्रुत्वा देवी नगात्मजा । एकांते साधयामास योगं गणपतेः परम् ॥५३॥ पूर्वसंस्कारभावेन स्वल्पकालेन सा शिवा । शांतिं प्राप्ता महाभागा प्रययौ शिवसन्निधौ ॥५४॥
- अन्वय: मुद्गलः उवाच— शिवेन कथितं सर्वं श्रुत्वा नगात्मजा देवी एकान्ते गणपतेः परं योगं साधयामास। पूर्वसंस्कारभावेन सा महाभागा शिवा स्वल्पकालेन शान्तिं प्राप्ता शिवसन्निधौ प्रययौ।
- अनुवाद: मुद्गल ऋषि बोले— भगवान् शिव द्वारा कहे गए इस सम्पूर्ण वृत्तांत को सुनकर गिरिजा (पार्वती) ने एकांत में बैठकर श्रीगणेश के परम योग की साधना की। पूर्वजन्मों के संस्कारों के कारण उन परम भाग्यवती शिवा ने बहुत ही अल्पकाल में शांति प्राप्त कर ली और वे पुनः भगवान् शिव के समीप पधारीं।
श्लोक ५५-५६:
- मूल: मुद्गल उवाच । इति ते कथितं दक्ष चेष्टितं गणपस्य च । भज त्वं सर्वभावेन गणेशं ब्रह्मनायकम् ॥५५॥ तेन त्वं विघ्नहीनोऽपि भवितासि न संशयः । सर्वमान्यो महायोगी शोकहीनो जगद्गुरुः ॥५६॥
- अन्वय: मुद्गलः उवाच— हे दक्ष! इति ते गणपस्य चेष्टितं कथितम्। त्वं सर्वभावेन ब्रह्मनायकं गणेशं भज। तेन त्वं विघ्नहीनः, सर्वमान्यः, महायोगी, शोकहीनः, जगद्गुरुः भवितासि, संशयः न।
- अनुवाद: मुद्गल ऋषि ने कहा— हे दक्ष! इस प्रकार मैंने तुम्हें श्रीगणेश का चरित्र सुनाया। अब तुम सम्पूर्ण भाव से ब्रह्मनायक भगवान् गणेश का भजन करो। इससे तुम निःसंदेह विघ्नरहित, सर्वमान्य, महायोगी, शोकरहित और जगद्गुरु बन जाओगे।
अध्याय समाप्ति पुष्पिका
॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे प्रथमे खण्डे वक्रतुण्डचरिते शिवपार्वतीसंवादसमाप्तिर्नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ (इस प्रकार उपनिषद्-स्वरूप श्रीमद् मुद्गल महापुराण के प्रथम खण्ड में 'वक्रतुण्ड-चरित्र' के अंतर्गत 'शिव-पार्वती संवाद समाप्ति' नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।)
अध्याय १८ (प्रारंभ)
श्लोक १-२:
- मूल: ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ शौनक उवाच । श्रुतं सूत महाभाग कथितं परमाद्भुतम् । चरितं गणनाथास्य तेन तृप्ता वयं प्रभो ॥१॥ शिवशक्तिमहावादं श्रुत्वा तृष्णा विवर्धते । पुनश्च वद सूत त्वं गणेशस्य विचेष्टितम् ॥२॥
- अन्वय: शौनकः उवाच— हे महाभाग सूत! परमाद्भुतं गणनाथस्य चरितं कथितं श्रुतम्, प्रभो! तेन वयं तृप्ताः। शिवशक्तिमहावादं श्रुत्वा तृष्णा विवर्धते। हे सूत! त्वं पुनः गणेशस्य विचेष्टितं वद।
- अनुवाद: शौनक जी बोले— हे महाभाग सूत जी! आपने जो परम अद्भुत गणेश-चरित्र सुनाया, उसे सुनकर हम तृप्त हो गए। इस शिव-शक्ति के परम संवाद को सुनकर हमारी ज्ञान-पिपासा और अधिक बढ़ रही है। अतः हे सूत जी! आप हमें पुनः श्रीगणेश की लीलाएँ सुनाइए।
श्लोक ३:
- मूल: सूत उवाच । शृणु शौनक यत्नेन दक्षेणैवं महामुनिः । सत्कथामृतपानं च कृत्वा पृष्टः पुनश्च यत् ॥३॥ शक्तिशंकरसंवादं ब्रह्मभूयपदप्रदम् । श्रुत्वा...
- अन्वय: सूतः उवाच— हे शौनक! दक्षेण एवं सत्कथामृतपानं कृत्वा महामुनिः यत्नेन पुनः यत् पृष्टः, तत् शृणु... ब्रह्मभूयपदप्रदं शक्तिशंकरसंवादं श्रुत्वा...
- अनुवाद: सूत जी बोले— हे शौनक! इस प्रकार सत्कारूप अमृत-कथा का पान करके राजा दक्ष ने महामुनि (मुद्गल) से यत्नपूर्वक जो पुनः पूछा, उसे सुनो। ब्रह्मपद को देने वाले शक्ति-शंकर संवाद को सुनकर... (आगे कथा जारी रहती है)