भारतकोश
मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

Mudgala Puranam with Commentary

महर्षि मुद्गल द्वारा

स्रोत: निर्णय सागर प्रेस · निर्णय सागर प्रेस (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished1,023 पृष्ठ

पृष्ठ 681, कुल 1023 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 681

यहाँ पृष्ठ की सामग्री का अक्षरशः लिप्यंतरण (लाइन नंबर सहित), अन्वय, विस्तृत सरल हिन्दी अनुवाद एवं कथानुवाद प्रस्तुत है:


मूल पाठ (चित्रानुसार पंक्तियाँ):

खं. ६ अ. १६ $\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad$ पान ४०

वैश्योऽपि चतुःषष्टिश्च योगिनीः ॥५१॥ ततः श्रमेण संयुक्तः पुनर्गणपतिं ययौ । पूजयित्वा जगामाऽसौ यथेष्टं विषय- प्रियः ॥५२॥ ततो बुद्धिश्च वैश्यस्य विपरीता बभूव ह । तया युक्तो महेशान विचारमकरोद् हृदि ॥५३॥ मया विषय- युक्तेन कृतं कर्म भयावहम् । का गतिर्मरणे मे तु भविष्यति सुदारुणा ॥५४॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । विपरीता मतिर्जाता ममापि दुष्टचेतसः ॥५५॥ योगिनीनां दर्शनेन शुद्धचित्तो भवेन्नरः । योगप्रियस्तथाऽहं वै जातः सत्यं च शास्त्रगम् ॥५६॥ योगिनीसंयुतं ढुण्ढिं वैश्यः स्वधर्ममास्थितः । अभजन्नित्यमानंदान्निंदयन् विषयान् सदा ॥५७॥ अंते जगाम कैलासे गणेशे कामनायुतः । तत्र भुक्त्वा महाभोगान् पुनः पपात भूतले ॥५८॥ मयूरक्षेत्रगो भूत्वा क्षत्रियो धर्मसंयुक्तः । क्षेत्रसंन्यासभावेन विघ्नेशमभजत् सदा ॥५९॥ अंते विघ्नेश्वरः सोऽपि ब्रह्मभूतो बभूव ह । पूर्वसंस्कारभावेन योगसिद्धो महेश्वराः ॥६०॥ एवं नाना जनास्तत्र ययुः सिद्धिमनुत्तमाम् । तत्रैवं कति वो ब्रूयां संख्यातुं न प्रशक्यते ॥६१॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि संपूर्णां तु महेश्वराः । गर्भागाराश्रितां यात्रां परां माहात्म्यसंयुताम् ॥६२॥ आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चित् पुरा मूर्खो बभूव ह । पितरौ संमृतौ तस्याऽनाथो बभ्राम भूतले ॥६३॥ विषयेषु विशेषेण प्रीतियुक्तस्तथाऽमराः । भ्रमन् समागतः सोऽपि मयूरे दैवगौरवात् ॥६४॥ तत्र कश्चिद् द्विजः सुज्ञः सेवार्थं क्षेत्रगोऽभवत् । तं गृह्य ब्राह्मणो गर्भागारयात्रां चकार ह ॥६५॥ संसर्गेण द्विजस्याऽसौ यात्रां चकार दुष्टधीः । स्वयं विद्यानिधिर्जातो यथाऽन्ये ब्राह्मणास्तथा ॥६६॥ पूर्वद्वारं समालोक्य दक्षिणस्थं जगाम ह । तत्र मार्गे पपाताऽसौ तथापि द्वारगोऽभवत् ॥६७॥ प्रमोदादीन् समालोक्य विषये निःस्पृहोऽभवत् । पश्चिमे सिद्धिमालोक्य भाग्ययुक्तो महेश्वरः ॥६८॥ योगिनींस्तत आलोक्य पुण्यशीलो बभूव ह । एवं यात्रां सकृत् कृत्वा पुनः स्वगृहगोऽभवत् ॥६९॥ ततो द्विजं प्रणम्याऽसौ स्वदेशं तु जगाम ह । तं तादृशं विलोक्यैव विस्मिताः सुहृदोऽभवन् ॥७०॥ विवाहं कारयामासुः सुहृदस्तस्य धीमतः । स गणेशं विचिंत्यैवाऽभजद्धर्माश्रितं तदा ॥७१॥ अंते कैलासगो भूत्वा गणेशं तत्र चाभजत् । भुक्त्वा भोगान् पपाताऽसौ मयूरे ब्राह्मणोऽभवत् ॥७२॥ गणेश्वरं तत्र देवा अभजन् नान्यचेतसा । अंते स्वानंदगः सोऽपि ब्रह्मभूतो बभूव ह ॥७३॥ मयूरे गर्भयात्रायां निरताः सकृदप्यहो । ययुस्ते सिद्धिमाद्यं कथयितुं न प्रशक्यते ॥७४॥ गर्भागारस्य माहात्म्यं शृणोति द्वारजं त्विदम् । पठेद्वा तस्य विघ्नेशो ददते चेप्सितं फलम् ॥७५॥ ॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे षष्ठे खंडे विकटचरिते गर्भागारयात्रामाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥


श्लोकवार अन्वय एवं हिन्दी अनुवाद

श्लोक ५१-५२

वैश्योऽपि चतुःषष्टिश्च योगिनीः ॥५१॥ ततः श्रमेण संयुक्तः पुनर्गणपतिं ययौ । पूजयित्वा जगामाऽसौ यथेष्टं विषयप्रियः ॥५२॥

  • अन्वय: वैश्यः अपि चतुःषष्टिः योगिनीः (दृष्ट्वा) ततः श्रमेण संयुक्तः पुनः गणपतिं ययौ। विषयप्रियः असौ पूजयित्वा यथेष्टं जगाम।
  • हिन्दी अर्थ: वैश्य ने भी चौंसठ योगिनियों के दर्शन किए। तत्पश्चात् थकावट से युक्त होकर वह पुनः गणपति के पास गया और पूजन करके अपनी इच्छानुसार अपने विषय-भोगों में चला गया।

श्लोक ५३-५५

ततो बुद्धिश्च वैश्यस्य विपरीता बभूव ह । तया युक्तो महेशान विचारमकरोद् हृदि ॥५३॥ मया विषययुक्तेन कृतं कर्म भयावहम् । का गतिर्मरणे मे तु भविष्यति सुदारुणा ॥५४॥ अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । विपरीता मतिर्जाता ममापि दुष्टचेतसः ॥५५॥

  • अन्वय: हे महेशान! ततः वैश्यस्य बुद्धिः विपरीता (सन्मार्गगामिनी) बभूव ह। तया युक्तः (सः) हृदि विचारम् अकरोत्—विषययुक्तेन मया भयावहं कर्म कृतम्। मरणे मे सुदारुणा का गतिः तु भविष्यति? अहो! क्षेत्रस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते, दुष्टचेतसः मम अपि मतिः विपरीता (पवित्र) जाता।
  • हिन्दी अर्थ: हे महेश्वर! इसके बाद उस वैश्य की बुद्धि विपरीत (संसार से विमुख होकर सन्मार्ग की ओर) हो गई। उसने मन में विचार किया—"मुझ विषयासक्त ने अत्यंत भयानक पापकर्म किए हैं। मृत्यु के पश्चात् मेरी कैसी दारुण दुर्गति होगी? अहो! इस मयूरक्षेत्र की महिमा का वर्णन नहीं किया जा सकता, जिससे मुझ जैसे दुष्टचित्त की बुद्धि भी परिवर्तित (पवित्र) हो गई।"

श्लोक ५६-५८ (क)

योगिनीनां दर्शनेन शुद्धचित्तो भवेन्नरः । योगप्रियस्तथाऽहं वै जातः सत्यं च शास्त्रगम् ॥५६॥ योगिनीसंयुतं ढुण्ढिं वैश्यः स्वधर्ममास्थितः । अभजन्नित्यमानंदान्निंदयन् विषयान् सदा ॥५७॥ अंते जगाम कैलासे गणेशे कामनायुतः ॥५८॥

  • अन्वय: योगिनीनां दर्शनेन नरः शुद्धचित्तः भवेत्, तथा अहं वै योगप्रियः जातः, शास्त्रगम् एतत् सत्यं च। स्वधर्मम् आस्थितः वैश्यः सदा विषयान् निन्दयन् योगिनीसंयुतं ढुण्ढिं नित्यम् आनन्दात् अभजत्। अन्ते गणेशे कामनायुतः कैलासे जगाम।
  • हिन्दी अर्थ: "योगिनियों के दर्शन से मनुष्य का चित्त शुद्ध हो जाता है और मैं भी योगप्रिय हो गया हूँ, शास्त्र का यह कथन सर्वथा सत्य है।" अपने स्वधर्म में स्थित होकर वह वैश्य सदा विषय-भोगों की निंदा करता हुआ आनंदपूर्वक योगिनी-सहित ढूँढिराज गणेश का नित्य भजन करने लगा। अंत में गणेश जी में भक्ति-कामना रखकर वह कैलास को गया।

श्लोक ५८ (ख)-६०

तत्र भुक्त्वा महाभोगान् पुनः पपात भूतले ॥५८॥ मयूरक्षेत्रगो भूत्वा क्षत्रियो धर्मसंयुक्तः । क्षेत्रसंन्यासभावेन विघ्नेशमभजत् सदा ॥५९॥ अंते विघ्नेश्वरः सोऽपि ब्रह्मभूतो बभूव ह । पूर्वसंस्कारभावेन योगसिद्धो महेश्वराः ॥६०॥

  • अन्वय: तत्र महाभोगान् भुक्त्वा पुनः भूतले पपात। मयूरक्षेत्रगः धर्मसंयुक्तः क्षत्रियः भूत्वा क्षेत्रसंन्यासभावेन सदा विघ्नेशम् अभजत्। हे महेश्वराः! पूर्वसंस्कारभावेन योगसिद्धः सोऽपि अन्ते विघ्नेश्वरः (विघ्नेशे लीनः) ब्रह्मभूतः बभूव ह।
  • हिन्दी अर्थ: वहाँ दिव्य भोगों को भोगकर वह पुनः भूतल पर आया और मयूरक्षेत्र में धर्मपरायण क्षत्रिय के रूप में जन्म लेकर 'क्षेत्र-संन्यास' के भाव से निरंतर विघ्नेश्वर की उपासना करने लगा। हे महेश्वरों! पूर्वजन्म के संस्कारों के प्रभाव से योग-सिद्ध होकर वह अंत में ब्रह्मभूत (मुक्त) हो गया।

श्लोक ६१-६२

एवं नाना जनास्तत्र ययुः सिद्धिमनुत्तमाम् । तत्रैवं कति वो ब्रूयां संख्यातुं न प्रशक्यते ॥६१॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि संपूर्णां तु महेश्वराः । गर्भागाराश्रितां यात्रां परां माहात्म्यसंयुताम् ॥६२॥

  • अन्वय: एवं तत्र नाना जनाः अनुत्तमां सिद्धिं ययुः। वो कति ब्रूयां, एवं तत्र संख्यातुं न प्रशक्यते। हे महेश्वराः! अतः परं माहात्म्यसंयुतां संपूर्णां परां गर्भागाराश्रितां यात्रां तु प्रवक्ष्यामि।
  • हिन्दी अर्थ: इस प्रकार वहाँ अनेक लोगों ने उत्तम सिद्धि प्राप्त की। मैं किस-किसका वर्णन करूँ, उनकी गणना करना संभव नहीं है। हे महेश्वरों! अब इसके आगे मैं परम माहात्म्य से युक्त संपूर्ण 'गर्भागार-यात्रा' का वर्णन करता हूँ।

श्लोक ६३-६६

आत्रेयो ब्राह्मणः कश्चित् पुरा मूर्खो बभूव ह । पितरौ संमृतौ तस्याऽनाथो बभ्राम भूतले ॥६३॥ विषयेषु विशेषेण प्रीतियुक्तस्तथाऽमराः । भ्रमन् समागतः सोऽपि मयूरे दैवगौरवात् ॥६४॥ तत्र कश्चिद् द्विजः सुज्ञः सेवार्थं क्षेत्रगोऽभवत् । तं गृह्य ब्राह्मणो गर्भागारयात्रां चकार ह ॥६५॥ संसर्गेण द्विजस्याऽसौ यात्रां चकार दुष्टधीः । स्वयं विद्यानिधिर्जातो यथाऽन्ये ब्राह्मणास्तथा ॥६६॥

  • अन्वय: पुरा कश्चित् आत्रेयः ब्राह्मणः मूर्खः बभूव ह। तस्य पितरौ संमृतौ, अनाथः (सः) भूतले बभ्राम। हे अमराः! तथा विषयेषु विशेषेण प्रीतियुक्तः सोऽपि भ्रमन् दैवगौरवात् मयूरे समागतः। तत्र कश्चित् सुज्ञः द्विजः सेवार्थं क्षेत्रगः अभवत्, तं गृह्य ब्राह्मणः गर्भागारयात्रां चकार ह। द्विजस्य संसर्गेण असौ दुष्टधीः यात्रां चकार, (तेन) यथा अन्ये ब्राह्मणाः तथा स्वयं विद्यानिधिः जातः।
  • हिन्दी अर्थ: प्राचीन काल में अत्रि-गोत्रीय एक अत्यंत मूर्ख ब्राह्मण था। उसके माता-पिता की मृत्यु हो जाने पर वह अनाथ होकर पृथ्वी पर भटकता रहा। हे देवगण! वह विषयों में विशेष आसक्त था, परंतु भटकते-भटकते दैवयोग से मयूरक्षेत्र में पहुँच गया। वहाँ कोई ज्ञानी ब्राह्मण भगवान की सेवा हेतु आया था; उसने इस मूर्ख ब्राह्मण को साथ लेकर गर्भागार-यात्रा की। उस श्रेष्ठ ब्राह्मण की संगति से इस दुर्बुद्धि ने भी यात्रा की, जिससे वह अन्य विद्वान ब्राह्मणों की भाँति स्वयं भी विद्या का निधान बन गया।

श्लोक ६७-६९

पूर्वद्वारं समालोक्य दक्षिणस्थं जगाम ह । तत्र मार्गे पपाताऽसौ तथापि द्वारगोऽभवत् ॥६७॥ प्रमोदादीन् समालोक्य विषये निःस्पृहोऽभवत् । पश्चिमे सिद्धिमालोक्य भाग्ययुक्तो महेश्वरः ॥६८॥ योगिनींस्तत आलोक्य पुण्यशीलो बभूव ह । एवं यात्रां सकृत् कृत्वा पुनः स्वगृहगोऽभवत् ॥६९॥

  • अन्वय: (सः) पूर्वद्वारं समालोक्य दक्षिणस्थं जगाम ह। तत्र मार्गे असौ पपात, तथापि द्वारगः अभवत्। प्रमोदादीन् समालोक्य विषये निःस्पृहः अभवत्। पश्चिमे सिद्धिम् आलोक्य भाग्ययुक्तः महेश्वरः (बभूव)। ततः योगिनीः आलोक्य पुण्यशीलः बभूव ह। एवं सकृत् यात्रां कृत्वा पुनः स्वगृहगः अभवत्।
  • हिन्दी अर्थ: उसने पूर्व द्वार के दर्शन कर दक्षिण द्वार की ओर प्रस्थान किया। मार्ग में वह गिरा, फिर भी द्वार तक पहुँच गया। आमोद-प्रमोद आदि के दर्शन कर वह विषयों से निःस्पृह (विरक्त) हो गया। पश्चिम दिशा में सिद्धि के दर्शन कर वह परम भाग्यशाली बन गया। तदनंतर योगिनियों के दर्शन कर वह पुण्यात्मा हो गया। इस प्रकार एक बार यह यात्रा संपन्न करके वह पुनः अपने घर लौटा।

श्लोक ७०-७३

ततो द्विजं प्रणम्याऽसौ स्वदेशं तु जगाम ह । तं तादृशं विलोक्यैव विस्मिताः सुहृदोऽभवन् ॥७०॥ विवाहं कारयामासुः सुहृदस्तस्य धीमतः । स गणेशं विचिंत्यैवाऽभजद्धर्माश्रितं तदा ॥७१॥ अंते कैलासगो भूत्वा गणेशं तत्र चाभजत् । भुक्त्वा भोगान् पपाताऽसौ मयूरे ब्राह्मणोऽभवत् ॥७२॥ गणेश्वरं तत्र देवा अभजन् नान्यचेतसा । अंते स्वानंदगः सोऽपि ब्रह्मभूतो बभूव ह ॥७३॥

  • अन्वय: ततः द्विजं प्रणम्य असौ स्वदेशं तु जगाम ह। तं तादृशं विलोक्य एव सुहृदः विस्मिताः अभवन्। सुहृदः तस्य धीमतः विवाहं कारयामासुः। सः तदा गणेशं विचिन्त्य एव धर्माश्रितम् अभजत्। अन्ते कैलासगः भूत्वा तत्र च गणेशम् अभजत्। भोगान् भुक्त्वा असौ पपात, मयूरे ब्राह्मणः अभवत्। हे देवाः! तत्र नान्यचेतसा गणेश्वरम् अभजत्। अन्ते सोऽपि स्वानन्दगः ब्रह्मभूतः बभूव ह।
  • हिन्दी अर्थ: उस मार्गदर्शक ब्राह्मण को प्रणाम करके वह अपने देश गया। उसे इतना विद्वान और शांत देखकर उसके सभी बंधु-बांधव विस्मित रह गए। मित्रों ने उस बुद्धिमान ब्राह्मण का विवाह करा दिया। वह धर्म का आश्रय लेकर निरंतर श्रीगणेश का ही चिंतन और भजन करने लगा। अंत में कैलास जाकर वहाँ भी गणेश जी की आराधना करता रहा। दिव्य भोगों को भोगकर वह पुनः मयूरक्षेत्र में ब्राह्मण के रूप में जन्मा। हे देवगण! वहाँ उसने अनन्य चित्त से गणेश्वर का भजन किया और अंत में स्वानंदलोक में जाकर ब्रह्मलीन (मुक्त) हो गया।

श्लोक ७४-७५ (फलश्रुति)

मयूरे गर्भयात्रायां निरताः सकृदप्यहो । ययुस्ते सिद्धिमाद्यं कथयितुं न प्रशक्यते ॥७४॥ गर्भागारस्य माहात्म्यं शृणोति द्वारजं त्विदम् । पठेद्वा तस्य विघ्नेशो ददते चेप्सितं फलम् ॥७५॥

  • अन्वय: अहो! मयूरे गर्भयात्रायां सकृत् अपि निरताः ते आद्यां सिद्धिं ययुः, (यत्) कथयितुं न प्रशक्यते। इदं गर्भागारस्य द्वारजं माहात्म्यं शृणोति वा पठेत्, तस्य विघ्नेशः ईप्सितं फलं ददते।
  • हिन्दी अर्थ: अहो! मयूरक्षेत्र में एक बार भी गर्भागार-यात्रा करने वाले मनुष्य आद्य (परम) सिद्धि को प्राप्त होते हैं, जिसकी महिमा कही नहीं जा सकती। जो मनुष्य गर्भागार एवं उसके द्वारों के इस माहात्म्य को सुनता या पढ़ता है, श्रीविघ्नेश उसे उसका मनोवांछित फल प्रदान करते हैं।

अध्याय समाप्ति पुष्पिका:

॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे षष्ठे खंडे विकटचरिते गर्भागारयात्रामाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ (इस प्रकार पुराण-उपनिषद स्वरूप अंतिम श्रीमौद्गल महापुराण के छठे खण्ड विकट-चरित के अंतर्गत 'गर्भागार-यात्रा-माहात्म्य-वर्णन' नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।)