मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 140, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रथमोऽङ्कः ३७
समुदिताः—मिलिताः, प्रज्ञाविक्रमभक्तयः—बुद्धिशौर्याऽनुरागाः, येषां—भृत्यानां, गुणाः, (सन्ति) ते, भृत्याः—सेवकाः, नृपतेः—राज्ञः, सम्पत्सु च—सम्पत्तिकालेषु च, आपत्सु च—विपत्तिकालेषु च, भूतये—ऐश्वर्याय, ( भवन्ति ) । इतरे—ये केवलं भक्तिमन्तः ये वा केवलं प्रज्ञाविक्रमशालिनः ते सर्वे, कलत्रम्—भार्या (, इव सर्वासु समविषमदशासु राज्ञा पोष्यमात्रम् ) ॥१५॥
हिन्दी अनुवाद—इसीलिए तुम्हे वश में करने के लिए हमारा प्रयत्न हो रहा है कि कैसे तुम चन्द्रगुप्त का मन्त्रित्व स्वीकार कर हमे अनुगृहीत करोगे । क्योकि—
भक्ति से युक्त किन्तु बुद्धि और बल से रहित (सेवक) से क्या लाभ ? और बुद्धि तथा पराक्रम से सम्पन्न किन्तु भक्ति से हीन ( सेवक ) से भी क्या लाभ ? जिन सेवकों में बुद्धि, पराक्रम तथा भक्ति—इन ( तीनों ) गुणो का समुदाय हो, वे राजा के अच्छे और बुरे दिनो मे भी कल्याण के लिए होते है और दूसरे (जो या तो केवल बुद्धिविक्रमशाली हो या केवल भक्तिमान् हो वे ) स्त्री ( के समान अच्छे-बुरे सभी दिनो मे केवल पोष्य हुआ करते ) है ॥१५॥
टिप्पणी—त्वत्संग्रहे—तुमको वश मे करने का । सम्√ग्रह् + अप् भावे = संग्रहः । तव संग्रहः त्वत्संग्रहः षष्ठीतत्०; तस्मिन् । विषयाधिकरणे सप्तमी । प्रज्ञाविक्रमशालिनः—बुद्धि और पराक्रम से युक्त । प्रज्ञा च विक्रमश्च इति प्रज्ञाविक्रमौ द्वन्द्व स० । ताभ्यां साधु शालते श्लाघते इति प्रज्ञाविक्रम√शाल् + णिनि साधुकारिणि, तस्मात् । भृत्याः—सेवक । भृत्य का लक्षण यह है—'यस्मिन् कृत्यं समावेश्य निर्विशङ्केन चेतसा । आस्यते सेवकः स स्यात् कलत्रमिव चापरम् ।' भ्रियन्ते इति√भृ + क्यप् । भूतये—ऐश्वर्य के लिए । तादर्थ्ये चतुर्थी । इस पद्य मे व्यतिरेक अलंकार है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । लक्षण श्लोक १२ में दे० ॥१५॥
तन्मयाप्यस्मिन् वस्तुनि न शयानेन स्थीयते, यथाशक्ति क्रियते तद्ग्रहण प्रति यत्नः। कथमिव ? अत्र तावद् वृषलपर्वतकयोरन्यतरविनाशेनापि चाणक्यस्यापकृतं भवतीति विषकन्यया राक्षसेनास्माकमत्यन्तोपकारि मित्रं घातितस्तपस्वी पर्वतक इति सञ्चारितो जगति जनापवादः। लोकप्रत्ययार्थमस्यैवार्थस्याभिव्यक्तये 'पिता ते चाणक्येन घातित' इति