मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 141, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें३८ मुद्राराक्षसम्
रहसि त्रासयित्वा भागुरायणेनापवाहित पर्वतकपुत्रो मलयकेतु । शक्य खलु एष राक्षसमतिपरिगृहीतोऽपि व्युत्तिष्ठमान प्रज्ञया निग्रहीतुम् । न पुनरस्य निग्रहात् पर्वतकवधोत्पन्न राक्षसमस्यायश प्रकाशीभवत् प्रमाष्टुं-मिच्छामि ।
व्याख्या—तत्—तस्मात्, मयापि—चाणक्येनापि, अस्मिन् वस्तुनि—राक्षस-संग्रहकार्ये, शयानेन—स्वपता अलसेनेति यावत्, न स्थीयते—न समयक्षेप क्रियते, (प्रत्युत) तद्ग्रहणं प्रति—राक्षसवशीकरणं प्रति, यथाशक्ति—शक्त्यनुसारं, यत्न—उद्योग , क्रियते—विधीयते । कथमिव—केन प्रकारेण, अत्र तावत्—अस्मिन् कर्मणि खलु, वृषलपर्वतकयो —चन्द्रगुप्तपर्वतकयो , अन्यतरविनाशनापि—अन्यत-रस्यापि एकस्यापि विनाशन वनेन, चाणक्यस्य, अपकृतम्—अपकार , भवति—जायते, इति कृत्वा, राक्षसेन, विषकन्यया—स्पर्शघातिन्या कन्यया कयाचित्, अस्माकम्, अत्यन्तोपकारि—परमोपकारक, मित्र—सुहृत्, तपस्वी—वराक , पर्व-तक , घातित —मारित , इति—एवम्विध , जनापवाद —जनश्रुति , जगति—संसारे, सञ्चारित —प्रचारित । लोकप्रत्ययार्थम्—लोकाना जनाना प्रत्ययार्थं-विश्वासार्थम्, अस्यव अर्थस्य—राक्षसकर्तृकपर्वतकवधरूपस्य, अभिव्यक्तये—प्रकटीभवनाय, ते—तव, पिता—जनक , चाणक्येन, घातित , इति—एवम्, रहसि—एकान्ते, भागुरायणेन—एतन्नामकेनास्मत्सन्धिना, पर्वतकपुत्र , मलय-केतु , त्रासयित्वा—भीषयित्वा, अपवाहित —अपसारित । व्युत्तिष्ठमान —युद्धार्थं प्रयतमान , एष —मलयकेतु , राक्षसमतिपरिगृहीतोऽपि—राक्षसस्य मत्या बुद्ध्या परिगृहीतोऽपि अवलम्बितोऽपि, प्रज्ञया—बुद्ध्या, निग्रहीतुं—वशीकर्तुं, शक्य खलु—सुसाध्य एव । पुन —पक्षान्तरे, प्रकाशीभवत्—प्रचारं गच्छत्, पर्वतक-वधोत्पन्न—पर्वतकहत्याजनित, राक्षसस्य, अयश —कुख्यातिम्, अस्य—मलय-केतो , निग्रहात्—पर्वतकवधकाले एव दण्डनात्, प्रमाष्टुं—प्रक्षालयितुं, न इच्छामि—( तदानी ) न अवाञ्छम् ।
हिन्दी अनुवाद—इसलिए म भी इस विषय में सोया-पड़ा नहीं हूँ, बल्कि उसे वश में करने के लिए यथासाध्य प्रयत्न कर रहा-हूँ । कैसे ? ( तो सुनो, ) इस विषय में ( पहला प्रयत्न तो यह है कि ) 'चन्द्रगुप्त या पर्वतक इन दोनों में से एक का भी नाश हो जाने पर चाणक्य की क्षति होगी' ऐसा सोचकर राक्षस ने विषकन्या के द्वारा हमारे परमोपकारी मित्र बेचारे पर्वतक को मरवा दिया है—