भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 187, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 187

मुद्राराक्षसम् ६०

पुत्र और स्त्री सहित । पुत्राश्च कलत्रं च इति पुत्रकलत्राणि द्वन्द्वम० तै सह वर्तते इति सपुत्रकलत्र बहुव्रीहि स०, तम् । दिष्ट्या—भाग्य से । यह तृतीया-विभक्त्यन्तप्रतिरूपद अव्यय है। मित्रकार्येण—अत्र हेतौ तृतीया । पुरुष-दोषेण—पुरुष के दोष (चोरी आदि अपकर्म, अर्थात् अपने किये अपराध) से । अत्र करणे तृतीया । इस वाक्य मे परिसंख्या अलकार है । हन्त—यहाँ हर्ष सूचक अव्यय है । अप्रियवत्—अप्रिय वस्तुओ की तरह । अप्रिये तुल्यम् इति अप्रिय+वति 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति' इत्यनेन । इस श्लोक मे उत्प्रेक्षा अलकार है । कोई यहाँ उपमा अलकार मानते हैं । इसमे वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और अनुष्टुप् छन्द है ॥ २५ ॥

[ नेपथ्ये कलकल ]

चाणक्य —शार्ङ्गरव शार्ङ्गरव !

[ प्रविश्य ]

शिष्य —उपाध्याय ! आज्ञापयतु ।

चाणक्य —ज्ञायता किमेतत् ।

शिष्य —[ निष्क्रम्य विभाव्य पुन प्रविश्य सम्भ्रान्त ] उपाध्याय ! एष खलु शकटदास वध्यमान वध्यभूमेरादाय समपक्रान्त सिद्धार्थक ।

चाणक्य —[ स्वगतम् ] साधु सिद्धार्थक ! साधु, कृत कार्यारम्भ ! [ प्रकाशम् ] प्रसह्य किमपक्रान्त ? [ सक्रोधम् ] वत्स ! उच्यता भागुरायणो यथा त्वरित सम्भावयेति ।

[ निष्क्रम्य प्रविश्य च ]

शिष्य —[ सविषादम् ] उपाध्याय ! हा धिक् कष्टम् । अपक्रान्तो भागुरायणोऽपि ।

चाणक्य —[ स्वगतम ] व्रजतु कार्यसिद्धये । [ प्रकाशम् । सक्रोधमिव ।] वत्स ! उच्यतामस्मद्वचनाद्भद्रभटपुरुषद्तडिङ्गीरातवलगुप्तराजसेनरहिताक्षविजयवर्माण शीघ्रमनुसृत्य गृह्यता दुरात्मा भागुरायण ।

शिष्य —तथा [ इति निष्क्रम्य पुन प्रविश्य सविषादम् ] हा धिक्