मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

द्वितीयोऽङ्कः ६६

वृत्तिमुपजीवति—जीविका का अवलंबन करता है । वर्तते अनया इति √वृत् + क्तिन् करणे=वृत्तिः, ताम् । उपजीवति—अत्र उपसर्गवशात् सकर्मकत्वम् । अमन्त्रौषधिकुशलः—मन्त्र और ओषधि के प्रयोग में अपटु । मन्त्राश्च ओषधयश्च इति मन्त्रौषधयः द्वन्द्व स०, तेषु कुशलः सुप्सुपा स०, न मन्त्रौषधिकुशलः इति नञ्तत् ० । व्यालग्राही—सँपेरा । गृह्णाति इति √ग्रह् + णिनि कर्तरि=ग्राही । व्यालस्य ग्राही व्यालग्राही षष्ठीतत् ०। यहाँ व्यालं गृह्णाति ऐसा विग्रह नही कर सकते हैं; क्योंकि इस विग्रह में 'सुप्यजातौ'—सूत्र से प्राप्त णिनि को बाधकर 'कर्मण्यण्' से अण् हो जाने पर 'व्यालग्राहः' प्रयोग बनेगा । मत्तमत्तङ्कजारोहो—मदमस्त हाथी पर चढ़ने वाला । मत्त: मतङ्गजः कर्मधारय स०, तम् साधु आरोहति इति मत्तमत्तङ्गज—आ√रुह्+णिनि साधुकारिणि कर्तरि । जितकाशी—विजय से उद्धत । √जि+क्त भावे=जितम् । जितेन जयेन साधु कागते स्पर्धते इति जित√काश्+णिनि साधुकारिणि कर्तरि । दृष्टमात्रः—देखते ही । दृष्ट इत्येतत् प्रमाणमस्य इति दृष्ट+मात्रच्=दृष्टमात्रः । पेटकसमुद्गकेषु—ढकी हुई पिटारियो मे । पेटक=पिटारी । 'पिटकः पेटकः पेटा मञ्जूषा' इत्यमरः । समुद्गक=ढक्कन । 'समुद्गकः सम्पुटकः' इत्यमरः । समुद्गच्छति इति सम्-उद्√गम्+ड कर्तरि+कन् स्वार्थे=समुद्गकः । पेटकाश्च समुद्गकाश्च इति पेटकसमुद्गकाः, तेषु ।

[ स्वगतम् । संस्कृतमाश्रित्य ] अहो ! आश्चर्यम् । चाणक्यमतिपरिगृहीतं चन्द्रगुप्तमवलोक्य विफलमिव राक्षसप्रयत्नमवगच्छामि । राक्षसमतिपरिगृहीतं मलयकेतुमवलोक्य चलितमिवाधिराज्याच्चन्द्रगुप्तमवगच्छामि । कुतः—

कौटिल्यधीरज्जुनिबद्धमूर्तिं मन्ये स्थिरां मौर्यनृपस्य लक्ष्मीम् । उपायहस्तैरपि राक्षसेन निष्कृष्यमाणामिव लक्षयामि ॥ २ ॥

व्याख्या—संस्कृतम्—देवभाषाम्, आश्रित्य—अवलम्ब्य, आश्चर्यम्—चित्रम् । चाणक्यमतिपरिगृहीतम्—चाणक्यस्य कौटिल्यस्य मत्या बुद्ध्या परिगृहीतं परिचालितं, चन्द्रगुप्तम्, अवलोक्य—दृष्ट्वा, राक्षसप्रयत्नम्—राक्षसस्य प्रयत्नं प्रयासम्, विफलमिव—व्यर्थमिव, अवगच्छामि—जानामि । राक्षसमतिपरिगृहीतं—