मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 204, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः १०६
समय मैंने मित्रवर चन्दनदास के घर मे ( अपने ) परिवार को रखकर उचित ( कार्य ) किया है । क्योकि, राक्षस पाटलिपुत्र पर आक्रमण करने में उदासीन नहीं है—ऐसा सोचकर हमारे साथ एक ही काम करने वाले, महाराज नन्द के सेवक प्रयत्न मे ढीले नही पडेंगे । चन्द्रगुप्त के शरीर को नष्ट करने के लिए हमारे भेजे हुए विष देने वालो को इकट्ठा करने और शत्रु के कार्यों का भेदन करने के लिए महान् धन-राशि के साथ शकटदास को नियुक्त कर दिया है । और क्षण-क्षण मे शत्रुओ के समाचार पाने तथा उनके गुट को तोड़ने के लिए जीवसिद्धि आदि मित्र तत्पर कर दिये गये है ।
टिप्पणी—आश्रयोन्मूलनेन—अवलम्ब को समूल नष्ट करने के द्वारा । आश्रीयते इति आ√श्रि+अच् कर्मणि = आश्रयः, तस्य उन्मूलनम्, तेन । करणे तृतीया । अकामाम्—निष्फल मनोरथ वाली । अनाप्तः कामः अनया अथवा असिद्धः कामः अस्या. इति अकामा बहुव्रीहि स०, ताम् । सुहृत्तमस्य—शोभन हृदयम् अस्य इति सुहृत् बहुव्रीहि स०, हृदयस्य हृदादेशः । अतिशयेन सुहृत् इति सुहृत्तमः सुहृद् + तमप् , तस्य । अनुदासीन.—उदासीन या निश्चेष्ट नही । उत्√आस् + शानच् , ‘ईदासः’ इत्यनेन ईत्वम् = उदासीनः । न उदासीनः अनुदासीनः नञ्तत्० । देवपादोपजीविनाम्—महाराज के अनुयायी । पूज्यो देवः देवपादाः नित्यसमासः ‘प्रशंसावचनैश्च’ इत्यनेन । गौरवे बहुवचनम् । देवपादान् उपजीवन्ति आश्रित्य वर्तयन्ति इति देवपाद उप√जीव् + णिनि कर्तरि ताच्छील्ये = देवपादोपजीविनः, तेषाम् । उपपूर्वको जीव्धातुः सकर्मकः—‘उपसर्गवशात् सकर्मकत्वम्’ । प्रशंसावाची शब्द ये है— ‘मतल्लिकाप्रमिश्राः स्युः प्रकाण्डस्थलभित्तयः । हस्तपाशत्तटाः पादपालिमर्चिकादयः ॥’ चन्द्रगुप्तशरीरम्—अत्र ‘क्रुधद्रुहोरुपसृष्टयोः कर्म’ इति सूत्रेण कर्मसंज्ञा—द्वितीया । कोषसञ्चयेन = सञ्चितेन कोषेन । ‘भाण्डानयने द्रव्यानयनम्’ । सहार्थे तृतीया । प्रतिक्षणम्—क्षणे क्षणे इति प्रतिक्षणम् यथार्थे ( वीप्सार्थे ) अव्ययीभावसमासः । ‘योग्यतावीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृश्यानि यथार्थाः’ । अरातिवृत्तान्तोपलब्धये—अत्र तादर्थ्ये चतुर्थी । तत्संहतिभेदनाय—अत्रापि तादर्थ्ये चतुर्थी । सम्√हन् ( गतौ ) + क्तिन् भावे = संहतिः । जीवसिद्धिप्रभृतयः—प्रथम अंक मे आ चुका है कि जीव-, सिद्धि चाणक्य का सहपाठी रह चुका है और इस समय उसी का गुप्तचर है, किन्तु राक्षस भ्रम में पडकर उसको अपना मित्र समझ रहा है ।