मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

द्वितीयोऽङ्कः ११३

करना छोड़ दिया है, इससे मेरा हृदय दुःखी है । यद्यपि स्वामी (नन्द) के गुण एकाएक भुलाये नहीं जा सकते हैं तो भी मेरा निवेदन आर्य मान लें । [आभूषणों को दिखाकर] अमात्य ! इन आभूषणों को कुमार ने अपने शरीर से उतार कर भेजा है, आर्य धारण करें ।

राक्षस—आर्य जाजले ! मेरी ओर से कुमार से निवेदन कर दीजिएगा कि आपके गुणों के प्रति पक्षपात के कारण मैने स्वामी ( नन्द ) के गुणों को भुला दिया है । किन्तु—

टिप्पणी—उपसृत्य—समीपम् एत्य । भवते—अत्र 'नमःस्वस्तिस्वाहा'—इति सूत्रेण स्वस्तियोगे चतुर्थी । चिरात्प्रभृति—बहुदिवसतः । परित्यक्तोचितशरीरसंस्कारः—जिसने शरीर का उचित संस्कार करना छोड़ दिया हो । सम् √कृ + घञ् करणे भावे वा, 'सम्परिभ्यां करोतौ भूषणे' इत्यनेन सुडागमः=संस्कारः । परित्यक्तः अगृहीतः उचितः योग्यः शरीरसस्कारः देहस्य नैर्मल्यं येन स परित्यक्तोचितशरीरसंस्कारः । पीड्यते—इति हेतोः पीड्यते, कर्मकर्तरि लट् अथवा इति अनेन पीड्यते, कर्मणि लट् । विज्ञापनाम्—प्रार्थनाम् । मानयितुम्—स्वीकर्तुम् । जाजले—जाजलिन् नाम के एक ऋषि थे । उनके गोत्रापत्य जाजलि कहलाते है । जाजलिनः अपत्यं पुमान् इति जाजलिन् + अण्, 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः = जाजलः । तस्य गोत्रापत्य पुमान् इति जाजल + इञ् = जाजलिः । तत्सम्बोधने हे जाजले इति । स्वामिगुणाः—स्वामिनो राज्ञो नन्दस्य गुणाः दयादाक्षिण्यप्रभृतयः । भवद्गुणपक्षपातेन—भवतो गुणाः, तेषु पक्षपातः = आसक्तिः, तेन । हेतौ तृतीया ।

न तावन्निर्वैर्यैः परपरिभवाक्रान्तिकृपणै-
र्वहाम्यङ्गैरेभिः प्रतनमपि संस्काररचनाम् ।
न यावन्निःशेषक्षपितरिपुचक्रस्य निहितं
सुगाङ्गे हेमाङ्गं नृवर तव सिंहासनमिदम् ॥१०॥

अन्वयः—नृवर! यावत् निःशेषक्षपितरिपुचक्रस्य तव हेमाङ्कम् इदं सिंहासनं सुगाङ्गे न निहितं तावत् परपरिभवाक्रान्तिकृपणैः निर्वीर्यैः एभिः अङ्गैः प्रतनमपि संस्काररचनां न वहामि ॥ १० ॥

व्याख्या—नृवर—नरोत्तम ! यावत्, यदवधि, निःशेषक्षपितरिपुचक्रस्य—

मु० रा०—८