मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 209, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें११४ | मुद्राराक्षसम्
निःशेष समग्रं यथा स्यात् तथा क्षपित नाशित रिपुचक्रम् अरिमण्डल यस्य तस्य, तव—ते, हेमाङ्क—सुवर्णलाञ्छितम्, इद—बुद्धिस्थ, सिहासन—भद्रासन, सुगाङ्गे—तदाख्ये कुसुमपुरप्रासादे, न निहित—न स्थापित ( भवेत् ), तावत्—तदवधि, परपरिभवाक्रान्तिकृपणे—परेभ्य शत्रुभ्य य परिभव तिरस्क्रिया तस्य आक्रान्त्या आरोपणेण हेतुना कृपणे दीने, ( अतएव ) निर्वीर्ये—पराक्रमरहिते, एभि—मदीये, अङ्गे—अवयवे, प्रतनुमपि—स्वल्पामपि, सस्कार-चना—भूषणविन्यास, न वहामि—न धारयामि ॥ १० ॥
हिन्दी अनुवाद—हे नरेन्द्र ! जब तक निःशेष रूप मे नष्ट किये गये शत्रु-समूह वाले आपका यह स्वर्णाङ्कित सिंहासन सुगाग नामक राजभवन मे स्थापित नही कर दिया जाता तब तक शत्रुजन्य तिरस्कार के आधान मे दीन एव दुर्बल ( अपने ) इन अगो मे थोडी भी साज-मज्जा धारण नहीं करूँगा ॥ १० ॥
टिप्पणी—नृव !—हे मनुष्यो मे श्रेष्ठ ! नृणा वर नृवर षष्ठीतत्०, तत्सम्बोधन हे नृवर इति । कृपणं—दीन । 'कदर्ये कृपणक्षुद्रकिम्पचानमित-म्पचा । निःस्वस्तु त्रिविधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि स ' इत्यमर । निर्वीर्ये—अशक्त, निस्तेज । निर्गत वीर्यम् एन्य इति निर्वीर्याणि, तै । यह 'अङ्गे' का विशेषण है । निःशेष—निर्गत शेषो यस्मिन् तत् यथा स्यात् तथा । यह क्षपण क्रिया का विशेषण है । इस श्लोक मे परिकर अलङ्कार है, ओज गुण है, पाञ्चाली रीति है और शिखरिणी छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १३ मे देखिए ॥ १० ॥
कञ्चुकी—अमात्य ! त्वयि नेतरि सुलभमेतत् कुमारस्य । तत् प्रति-मान्यता कुमारस्य प्रथम प्रणय ।
राक्षस—आर्य ! कुमार इवानतिक्रमणीयवचनो भवानपि । तद-नुष्ठीयते कुमारस्याज्ञा ।
कञ्चुकी—[ नाट्येन भूषणानि परिधाप्य ] स्वस्ति भवते । साधयाम्यहम् ।
राक्षस—आर्य ! अभिवादये । [कञ्चुकी निष्क्रान्त ।] प्रियवदक ! ज्ञायता कोऽयमस्मद्दर्शनार्थी द्वारि तिष्ठति ।
प्रियवदक—ज अज्जो आणवेदि त्ति । [ परिक्रम्याहितुण्डिक दृष्ट्वा ] ण