मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

द्वितीयोऽङ्कः

१४५

वस्तुओं के सम्बन्ध में निर्वाह करना (अर्थात् विधिवत् उनका पालन करना), यह महापुरुषों का कुलधर्म है ॥ १८ ॥

टिप्पणी—उत्सृजन्—उद् √सृज् + शतृ हेतौ 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' इत्यनेन । श्लाघ्यः—प्रशंसनीय । √श्लाघ् + ण्यत् कर्मणि । निर्व्यूढम्—निर्वाह । निर्—वि √वह् = क्त भावे । यह लुप्त 'भवति' क्रिया का कर्ता है और 'गोत्रव्रतम्' इसका विधेय विशेषण है । इस पद्य में अर्थान्तरन्यास अलंकार उपमा अलंकार से संकीर्ण है । यहाँ भी वैदर्भी रीति है, प्रसाद गुण है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ १८ ॥

राक्षसः—सखे ! प्रारब्धमपरित्याज्यमिति प्रत्यक्षमेवैतद्भवताम् । ततस्ततः ?

विराधगुप्तः—ततः प्रभृति चाणक्यहतकश्चन्द्रगुप्तस्य शरीरे सहस्रगुणमप्रमत्तः, एभ्य एव ईदृशं भवतीत्यन्विष्य निगृहीतवान् कुसुमपुरनिवासिनो युष्मदीयानाप्तपुरुषान् ।

राक्षसः—[सोद्वेगम्] वयस्य ! कथय कथय के के निगृहीताः ?

विराधगुप्तः—अमात्य ! आदावेव तावत् क्षपणको जीवसिद्धिः 'सनिकरं नगरात्निर्वासितः ।

राक्षसः—[ आत्मगतम् ] एतावत् सह्यं, न निष्परिग्रहं स्थानपरिभ्रंशः पीडयिष्यति । [ प्रकाशम् ] सखे ! कमपराधमुद्दिश्य निर्वासित एषः ?

विराधगुप्तः—एष दुरात्मा राक्षसप्रयुक्तया विषकन्यया पर्वतेश्वरं घातितवानिति ।

राक्षसः—[स्वगतम्] साधु कौटिल्य ! साधु ।

परिहृतमयशः पातितमस्मासु च घातितोऽर्धराज्यहरः ।
एकमपि नीतिबीजं वहुफलतामेति यस्य तव ॥ १६ ॥

अन्वय—अर्धराज्यहरः घातितः, अयशः परिहृतम् अस्मासु पतितम् च । यस्य तव एकमपि नीतिबीजम् बहुफलताम् एति ॥ १६ ॥

मु० रा०—१०