मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 265, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें१७८ मुद्राराक्षसम्
**कञ्चुकी—**देव ! अथ किम् ?
**राजा—**आर्य ! तदेव किं न परिगृहीतमस्मद्वचनं पौरजनेन ?
कञ्चुकी—[कर्णौ पिधाय] देव ! शान्तं पापं, शान्तं पापं, पृथिव्या-मस्खलितपूर्वं देवस्य शासनं कथं पौरेषु स्खलितुमर्हति ?
**राजा—**आर्य वैहीनरे ! तत् कथमप्रवृत्तकौमुदीमहोत्सवमधुनाऽपि कुसुमपुरं पश्यामि ? पश्य—
धूर्तैरन्वीयमाना स्फुटचतुरकथाकोविदैर्वेशनार्यो नालङ्कुर्वन्ति रथ्या पृथुजघनभराक्रान्तिमन्दैः प्रयातैः । अन्योन्यं स्पर्धमाना न च गृहविभवैः स्वामिनो मुक्तशङ्का साकं स्त्रीभिर्भजन्ते विधिमभिलषितं पार्वणं पौरमुख्याः ॥१०॥
**अन्वय—**स्फुटचतुरकथाकोविदै धूर्तै अन्वीयमाना वेशनार्य पृथुजघनभरा-क्रान्तिमन्दै प्रयाते रथ्या न अलङ्कुर्वन्ति । स्वामिनो मुक्तशङ्का पौरमुख्याश्च गृहविभवे अन्योन्य स्पर्धमाना (सन्त ) स्त्रीभि साकम् अभिलषित पार्वण विधि न भजन्ते ॥१०॥
**व्याख्या—**स्फुटचतुरकथाकोविदै—स्फुटा स्पष्टा चतुरा कुशला या कथा वाच तासु कोविदै विचक्षणै, धूर्तै—विटै, अन्वीयमाना—अनुयाय-माना, वेशनार्य—वाराङ्गणा, पृथुजघनभराक्रान्तिमन्दै—पृथू विशाले च त जघने पृथुजघन तयोर्भरौ भारस्तस्य आक्रान्त्या आरोपेण मन्दे सालसे, प्रयातै—पादचारै, रथ्या—राजमार्गान्, न अलङ्कुर्वन्ति—न शोभयन्ति । स्वामिन—भूपात्, मुक्तशङ्का—निर्भया, पौरमुख्याश्च—नागरिकवर्या अपि, गृहविभवे—गृहसम्पत्तिमि, अन्योन्य—परस्पर, स्पर्धमाना—विजयैषिण, (सन्त ), स्त्रीभि—ललनाभि, साकम्—सह, अभिलषित—वाञ्छित, पार्वण विधि—पूर्णिमा-चार कौमुदीमहोत्सवमित्यर्थ, न भजन्ते—न सेवन्ते ॥१०॥
हिंदी अनुवाद—[चारों ओर अभिनयपूर्वक देखकर] अरे ! कुसुमपुर में कौमुदीमहोत्सव क्यो नही मनाया जा रहा है ? आर्य वैहीनरि ! क्या मेरी आज्ञा से कुसुमपुर में कौमुदीमहोत्सव घोषित कर दिया गया था ?
**कञ्चुकी—**महाराज ! और क्या ?