मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 280, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयोऽङ्कः । १६३
कञ्चुकी—इत इत आर्यः । [ इत्युभौपरिक्रामतः । ]
कञ्चुकी—अयं सुगाङ्गप्रासादः, शनैरारोढुमर्हत्यार्यः ।
चाणक्यः—[ नाट्येनारुह्यावलोक्य च सहर्षमात्मगतम् । ] अये ! सिंहासनमध्यास्ते वृषलः । साधु साधु !—
नन्दैर्वियुक्तमनपेक्षितराजवृत्तै-
रध्यासितञ्च वृषलेन वृषेण राज्ञाम् ।
सिंहासनं सदृशपार्थिवसङ्गतञ्च
प्रीतिं परां प्रगुणयन्ति गुणा ममैते ॥ १८ ॥
अन्वयः—सिंहासनम् अनपेक्षितराजवृत्तैः नन्दैः वियुक्तं, राज्ञां वृषेण वृषलेन अध्यासितं च, सदृशपार्थिवसङ्गतं च, एते गुणा मम परां प्रीतिं प्रगुणयन्ति ॥ १८ ॥
व्याख्या—सिंहासनम्—नृपासनम्, अनपेक्षितराजवृत्तैः—अनपेक्षितम् अनादृतम् राजवृत्तम् राजधर्मः यैः तादृशैः, नन्दैः एतदाख्यनृपैः, वियुक्तं—विरहितं, राज्ञां—नृपाणां, वृषेण—श्रेष्ठेन, वृषलेन—मौर्येण, अध्यासितं च—अधिष्ठितं च, सदृशपार्थिवसङ्गतं च—सदृशेन योग्येन पार्थिवेन राज्ञा सङ्गतं च—युक्तमपि, एते, गुणाः—अभ्युदयाः, मम—चाणक्यस्य, पराम्—उत्कृष्टाम्, प्रीतिम्—आनन्दं, प्रगुणयन्ति—जनयन्ति ॥ १८ ॥
हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—ओह ! चाणक्य के साथ राजा के अनुचरों का अतिशय द्वेष है । अच्छा, वृषल कहाँ है ?
कंचुकी—[भय का नाट्य करता हुआ] आर्य ! सुगाङ्ग प्रासाद में गये हुए महाराज ने मुझे आपके चरणों के समीप भेजा था ।
चाणक्य—[उठकर] कंचुकी ? सुगाङ्ग प्रासाद का मार्ग बताओ ।
कंचुकी—इधर से आर्य ! इधर से । [दोनों घूमते हैं ।]
कंचुकी—यह सुगाङ्गप्रासाद है, धीरे से आर्य चढ़ें ।
चाणक्य—[अभिनय के साथ चढ़कर और देखकर प्रसन्नता के साथ मन में] अहा ! वृषल सिंहासन पर विराजमान है । वाह वाह !—
मु० रा०—१३