मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 295, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें२०८ मुद्राराक्षसम्
प्रतोहारी—जो आर्य की आज्ञा । [ निकलकर पुन प्रवेश करके ] आय ! यह पत्र है ।
चाणक्य—वृपल ! सुनो ।
राजा—(सुनने मे) दत्तचित्त है ।
चाणक्य—[ वांचता है ] कल्याण हो, प्रात म्मरणीय महाराज चन्द्रगुप्त के साथ उठने (-बैठने) वाले तथा यहा (कुसुमपुर) से भागकर मलयकेतु का आश्रय लेने वाले प्रधान राजपुरुषो का प्रामाणिक रूप से लिखा हुआ पत्र है । उनमे से पहले तो ( १ ) गज-सेनापति भद्रभट, ( २ ) अश्व-सेनापति पुरुषदत्त, ( ३ ) महाप्रतीहार चन्द्रभानु का भानजा हिङ्गरात, ( ४ ) महाराज का आत्मीय महाराज बलगुप्त, ( ५ ) महाराज का ही बाल-सेवक राजसेन, ( ६ ) सेनापति सिंहदत्त का छोटा भाई भागुरायण, ( ७ ) मालव का राजकुमार राहिताक्ष और ( ८ ) क्षत्रियो मे नवश्रेष्ठ विजयवर्मा है ।
[ मन म ] ये हम सब महाराज के कार्य मे सावधान हैं ।
[ प्रगट ] यह पत्र इतना ( ही ) है ।
टिप्पणी—लेख्यपत्रम्—√लिख्+ण्यत् कर्मणि=लेख्यम् । तस्य पत्रम् । गजाध्यक्ष—अक्ष=व्यवहार । अधिगत अक्षम् इति अध्यक्षः प्रादितत्० । गजेषु अध्यक्ष सुप्सुपा स० । महाप्रतीहारस्य—प्रधानद्वारपालकस्य । भागिनेय—भगिन्या अपत्यम् इति भगिनी+ढक्—एय । स्वजनगन्धी—आत्मीयजन-सम्बन्धी । स्व चा स्वजन कर्मधारय स० । तस्य गन्ध लेश स्वजनगन्धः । सः अस्ति अस्य इति स्वजनगन्ध+इनि । कुमारसेवक—बचपन से सेवा करने वाला । कुमारस्य सेवक 'याजकादिभिश्च' इति समास शेषषष्ठ्या वा समासः । कनीयान्—छोटा । अतिशयेन युवा इति युवन्+ईयसुन्=कनीयान् वा यवीयान् 'युवाल्पयो कनन्यतरस्याम्' इत्यनेन कनादेशस्य विकल्पात् । क्षत्रगणमुख्यतम—क्षत्र=क्षत्रिय । क्षत्राणा गण । तस्मिन् मुख्यतम ।
राजा—आर्य ! एतेषामपरागहेतून् श्रोतुमिच्छामि ।
चाणक्य—वृपल ! श्रूयताम् । अत्र यावेतौ गजाध्यक्षाश्वाध्यक्षौ भद्रभटपुरुषदत्तनामानौ, एतौ खलु स्त्रीमद्यमृगयाशीलो हस्त्यश्वावेक्षणे-