मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 350, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ेंचतुर्थोऽङ्कः २६५
राष्ट्र वाला नहीं हूँ । [ प्रकट ] यद्यपि ऐसा है तो भी आक्रमण के अनेक कारणों के रहते मंत्री के संकट का पता लगाकर शत्रु पर चढ़ाई करने वाले ( राजा ) को निश्चित सिद्धि नहीं मिलती है ।
राक्षस—कुमार निश्चित सिद्धि ही समझे । क्योंकि—
हे प्रभो ! इस समय उत्तम सेनाओं से युक्त राजा आपके आक्रमणकारी होने पर, कुसुमपुर के नन्द के प्रति अनुरक्त होने पर, चाणक्य के मंत्रिपद से च्युत होने के कारण विरक्त होने पर, चन्द्रगुप्त के नये राजा होने पर, मेरे स्वाधीन होने पर—' [ ऐसा आधा कहने पर लज्जा का अभिनय करता हुआ ] और केवल मार्ग-निर्देश के प्रयत्न के व्यवसायी होने पर हमारे कार्य आपकी इच्छा से व्यवहित हैं ( अर्थात् केवल आपकी आज्ञा की प्रतीक्षा कर रहे हैं ।) ॥ १५ ॥
टिप्पणी—सचिवायत्ततन्त्रः—सचिवे आयत्तम् मुप्सुपा स० । तादृश तन्त्रम् अस्य बहुव्रीहि स० । अभियुञ्जानस्य—अनुसन्धानस्य अन्विष्येत्यर्थः । अभियोक्तुः—अभिषेणायतः इत्यर्थः । ऐकान्तिकी—एकः अन्तः स्वरूपम् एकान्तः । तत्र भवा इति एकान्त + ठञ् अध्यात्मादित्वात् । स्वाधीने—अधिगतः इनः प्रभुः अनेन इति अधीनः । स्वस्य अधीनः स्वाधीनः । व्यापारयोगः—वि-आ-√पृ + घञ् भावे = व्यापारः । तस्य योगः । अन्तरितानि—अन्तरं सञ्जातमेषाम् इति अन्तर + इतच् = अन्तरितानि । साध्यानि—√सिध् + णिच् + यत् कर्मणि वा √साध् + ण्यत् कर्मणि । इस पद्य मे समुच्चय अलंकार है, प्रसाद गुण है, पाञ्चाली रीति है और शार्दूलविक्रीडित छन्द है । इस छन्द का लक्षण १, १२ में देखिए ॥ १५ ॥
मलयकेतुः—अमात्य ! यद्येवमभियोगकालममात्यः पश्यति, तत्किमास्यते ? पश्य—
उत्तुङ्गास्तुङ्गकूलं स्रुतमदसलिलाः प्रस्यन्दिसलिलं श्यामाः श्यामोपकण्ठद्रुममलिमुखराः कल्लोलमुखरम् । स्रोतः खातावसीदत्तटमुरुदशनैरुत्सा दिततटाः शोणं सिन्दूरशोणा मम गजपतयः पास्यन्ति शतशः ॥ १६ ॥
अन्वयः—मम उत्तुङ्गाः स्रुतमदसलिलाः अलिमुखराः उरुदशनैरुत्सा दित-