भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 357, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 357

२७४ मुद्राराक्षसम्

अन्वय —ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते एतत् दृश्यते ( यत् ) तिथि एकगुणा भवति नक्षत्र चतुर्गुण भवति, लग्न चतु षष्टिगुण ( भवति ) ॥२०॥

व्याख्या—ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते—ज्योति शास्त्रस्य राद्धान्ते, एतत्—इदम्, दृश्यते—अवलोक्यते ( यत् ) तिथि, एकगुणा—एको गुणो यस्याः तादृशी ( फलदायिनी ) भवति—जायते, ( तिथ्यपेक्षया ) नक्षत्र—तारा, चतुर्गुण —चत्वारो गुणा यस्य तादृश, भवति, ( नक्षत्रापेक्षया ) लग्न—राशीनामुदय, चतु षष्टिगुण—चतु षष्टिर्गुणा यस्य तादृश ( फलदायि भवति ) ॥२०॥

हिन्दी अनुवाद—ज्योतिष शास्त्र के सिद्धान्त मे ऐसा देखा जाता है कि तिथि एक गुना ( फल देने वाली ) होती है, नक्षत्र चौगुना होता है और लग्न चौंसठ-गुना ( होता है ) ॥२०॥

ता । लग्गे होइ सुलग्गे कूलग्गह पलिहलिज्जासु ।
पाविहि दीह लाह चन्दस्स वलेण गच्छन्ते ॥२१॥
( तस्मात् । लग्न भवति सुलग्न क्रूरग्रह परिहर आशु ।
प्राप्नुहि दीर्घं लाभ चन्द्रस्य बलेन गच्छन् ॥२१॥ )

अन्वय —लग्न सुलग्न भवति, आशु क्रूरग्रहम् परिहर, चन्द्रस्य बलेन गच्छन् दीर्घं लाभ प्राप्नुहि ॥२१॥

व्याख्या—लग्न—राश्युदय, सुलग्न भवति—शुभफलप्रद भवति, आशु—शीघ्र, क्रूरग्रह—मन्दग्रहसम्बन्ध, पारहर—परित्यज, चन्द्रस्य—निशाकरस्य, बलेन—सम्बन्धेन, गच्छन्—व्रजन्, ( त्व ) दीर्घं—चिरकालस्थायिन, लाभ—सिद्धि,—प्राप्नुहि—लभस्व। पक्षान्तरे—क्रूर !—राक्षस !, ग्रहम्—आग्रह चाणक्यपराजयविषयकप्रयत्नमित्यर्थ, परिहर—परित्यज, चन्द्रस्य—चन्द्रगुप्तस्य बलेन—सैन्येन भद्रभटादिना ( सह ), गच्छन्—व्रजन्, ( त्व ) दीर्घं—चिरकालव्यापिन, लाभ—चन्द्रगुप्तामात्यत्वरूप, प्राप्नुहि— लभस्व । ( तथा सति ) लग्न ( दुष्टमपि ते ) सुलग्न—शुभफलदायकमित्यर्थ, भवति—भविष्यतीत्यर्थ ॥२१॥

हिन्दी अनुवाद—इसलिए । ( हीन ) लग्न ( भी ) सुलग्न हो जाता है, क्रूर ग्रह को छोड दो ( अर्थात् क्रूर ग्रह के सम्बन्ध न रहने पर हीन लग्न भी