मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 357, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें२७४ मुद्राराक्षसम्
अन्वय —ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते एतत् दृश्यते ( यत् ) तिथि एकगुणा भवति नक्षत्र चतुर्गुण भवति, लग्न चतु षष्टिगुण ( भवति ) ॥२०॥
व्याख्या—ज्योतिषतन्त्रसिद्धान्ते—ज्योति शास्त्रस्य राद्धान्ते, एतत्—इदम्, दृश्यते—अवलोक्यते ( यत् ) तिथि, एकगुणा—एको गुणो यस्याः तादृशी ( फलदायिनी ) भवति—जायते, ( तिथ्यपेक्षया ) नक्षत्र—तारा, चतुर्गुण —चत्वारो गुणा यस्य तादृश, भवति, ( नक्षत्रापेक्षया ) लग्न—राशीनामुदय, चतु षष्टिगुण—चतु षष्टिर्गुणा यस्य तादृश ( फलदायि भवति ) ॥२०॥
हिन्दी अनुवाद—ज्योतिष शास्त्र के सिद्धान्त मे ऐसा देखा जाता है कि तिथि एक गुना ( फल देने वाली ) होती है, नक्षत्र चौगुना होता है और लग्न चौंसठ-गुना ( होता है ) ॥२०॥
ता । लग्गे होइ सुलग्गे कूलग्गह पलिहलिज्जासु ।
पाविहि दीह लाह चन्दस्स वलेण गच्छन्ते ॥२१॥
( तस्मात् । लग्न भवति सुलग्न क्रूरग्रह परिहर आशु ।
प्राप्नुहि दीर्घं लाभ चन्द्रस्य बलेन गच्छन् ॥२१॥ )
अन्वय —लग्न सुलग्न भवति, आशु क्रूरग्रहम् परिहर, चन्द्रस्य बलेन गच्छन् दीर्घं लाभ प्राप्नुहि ॥२१॥
व्याख्या—लग्न—राश्युदय, सुलग्न भवति—शुभफलप्रद भवति, आशु—शीघ्र, क्रूरग्रह—मन्दग्रहसम्बन्ध, पारहर—परित्यज, चन्द्रस्य—निशाकरस्य, बलेन—सम्बन्धेन, गच्छन्—व्रजन्, ( त्व ) दीर्घं—चिरकालस्थायिन, लाभ—सिद्धि,—प्राप्नुहि—लभस्व। पक्षान्तरे—क्रूर !—राक्षस !, ग्रहम्—आग्रह चाणक्यपराजयविषयकप्रयत्नमित्यर्थ, परिहर—परित्यज, चन्द्रस्य—चन्द्रगुप्तस्य बलेन—सैन्येन भद्रभटादिना ( सह ), गच्छन्—व्रजन्, ( त्व ) दीर्घं—चिरकालव्यापिन, लाभ—चन्द्रगुप्तामात्यत्वरूप, प्राप्नुहि— लभस्व । ( तथा सति ) लग्न ( दुष्टमपि ते ) सुलग्न—शुभफलदायकमित्यर्थ, भवति—भविष्यतीत्यर्थ ॥२१॥
हिन्दी अनुवाद—इसलिए । ( हीन ) लग्न ( भी ) सुलग्न हो जाता है, क्रूर ग्रह को छोड दो ( अर्थात् क्रूर ग्रह के सम्बन्ध न रहने पर हीन लग्न भी