भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 378, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 378

पञ्चमोऽङ्कः २६५

का मित्र ही ऐसा कह रहा है, इसलिए इस समाचार पर सन्देह करने की कोई गुंजाइश नहीं है। सुहृद् और मित्र आदि में अन्तर—'अत्यागसहनो बन्धुः सदैवानुमतः सुहृद् । एकक्रियं भवेन्मित्रं समप्राणः सखा मतः ।' इस पद्य में उत्प्रेक्षा अलंकार है और रुचिरा छंद है। रुचिरा का लक्षण २, ३ में देखिए ।। ६ ।।

क्षपणकः—[स्वगतम्] अये श्रुतं मलयकेतुहतकेन !! कृतार्थोऽस्मि ।

[ इति निष्क्रान्तः । ]

मलयकेतुः—[ प्रत्यक्षवदाकाशे लक्ष्यं बद्ध्वा ] राक्षस ! युक्तमिदम् ।

मित्रं ममायमिति निर्वृतचित्तवृत्तिं विश्रम्भतस्त्वयि निवेशितसर्वकार्यम् । तातं निपात्य सह बन्धुजनाक्षितोयै- रन्वर्थतोऽपि ननु राक्षस ! राक्षसोऽसि ॥ ७ ॥

**अन्वयः—**ननु राक्षस ! अयं मम मित्रम् इति विश्रम्भतः त्वयि निवेशितसर्वकार्यम् निर्वृतचित्तवृत्तिं तातं बन्धुजनाक्षितोयैः सह निपात्य अन्वर्थतोऽपि राक्षसोऽसि ।। ७ ।।

**व्याख्या—**ननु राक्षस—भो राक्षस ! अयं—राक्षसः, मम—मे, मित्रम्—सुहृद, इति—एवम्, विश्रम्भतः—विश्वासात्, त्वयि—राक्षसे, निवेशितसर्वकार्यम्—निवेशितं समर्पितं सर्वकार्य निखिलं राज्यं तादृशम्, निर्वृतचित्तवृत्ति—निर्वृता स्वस्था चित्तवृत्तिः मनोव्यापारः यस्य तादृशम्, तातं—पितरं, बन्धुजनाक्षितोयैः—आत्मीयजनाश्रुभिः, सह—साकम्, निपात्य—धराशायिनं कृत्वा, अन्वर्थतोऽपि—योगार्थादपि, राक्षसोऽसि—असुरोऽसि ॥७॥

हिन्दी अनुवाद—क्षपणक—[ मन में ] अरे ! दुष्ट मलयकेतु ने सुन लिया !! मै कृतार्थ ( हो गया ) हूँ ।

[ बाहर चला जाता है । ]

मलयकेतु—[ आकाश में प्रत्यक्ष की भाँति दृष्टि बाँधकर ] राक्षस ! यह ठीक है ।

राक्षस ! यह मेरा मित्र है—इस प्रकार विश्वास के कारण तुम्हें सम्पूर्ण