मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 381, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें२६८ मुद्राराक्षसम्
लौकिकाः लोक + ठञ् अध्यात्मादित्वात् । अर्थपरिपन्थी—कार्यप्रतिद्वन्द्वी । परिपन्थ शब्द अव्युत्पन्न है । व्युत्पन्न शब्द है परिपथ । परितः पन्था इति परिपथः । 'परिपथशब्दपर्यायः परिपथशब्दः अस्ति' इति काशिका । परिपन्थः अस्ति अस्य इति परिपथ + इनि मत्वर्थे = परिपन्थी । 'रिपौ वैरिसपत्नारि'— इत्युपक्रम्य 'प्रत्यर्थिपथीन' इत्यमर । भानुजी के अनुसार 'परि दोषारव्यान पन्थयितु शीलमस्य इति परि√पन्थ ( गतौ चुरादि ) + णिनि कर्तरि ताच्छील्ये = परिपन्थी । अर्थस्य परिपन्थी । अराति —शत्रुः । अस्मृतपूर्ववृत्तम्— पूर्व वृत्तान्त का स्मरण किये बिना अर्थात् जैसे जन्मान्तर में पूर्वजन्म का वृत्तान्त नहीं किया जाता या दूसरे शब्दो मे स्मरण नही होता उसी तरह राजनीति में पहले के किये हुए अपकार आदि स्मरण नही किये जाते या दूसरे शब्दों में स्मरण होने पर भी भुला दिये जाते हैं । इस पद्य में उत्प्रेक्षा और अतिशयोक्ति अलंकारों की संसृष्टि है । इसमे इन्द्रवज्रा छन्द है । इस छन्द का लक्षण यह है—'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग' ॥८॥
तदत्र वस्तुनि नोपालभ्यो राक्षस, आ नन्दराज्यलाभादनुग्राह्यश्च । परतस्तस्य परिग्रहे परित्यागे वा कुमार प्रमाणम् ।
मलयकेतु —एव भवतु । सखे ! सम्यक् दृष्टवानसि । अमात्यस्य वधे प्रकृतिक्षोभ स्यात् एवञ्च सन्दिग्धो विजय स्यात् ।
पुरुष — [ प्रविश्य ] जेदु कुमारो । अअ अज्जस्स गुम्मट्ठाणाधिकिदो दोहचक्खू अज्ज विण्णवेदि—एसो खु अह्मेहि कडआदो णिक्कमन्तो अग्गहीदमुद्दो मलेहो पुरिसो गहीदो, ता पच्चक्खीकरेदु ण अज्जो त्ति । ( जयतु कुमार । अयमार्यस्य गुप्तस्थानाधिकृतो दीर्घचक्षुरार्य विज्ञापयति—एष खल्वस्माभि कटकान्निष्क्रामन्नगृहीतमुद्र सलेखः पुरुषो गृहीतस्तत् प्रत्यक्षीकरोत्वेनमार्य इति । )
भागुरायण —भद्र ! प्रवेशय ।
पुरुषः—ज अज्जो आणवेदि । ( यदार्य आज्ञापयति ) [ इति निष्क्रान्त । ]
[ ततः प्रविशति पुरुषेणानुगम्यमान सयत सिद्धार्थक । ]