मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

षष्ठोऽङ्कः ३६१

विपर्यस्तं सौधं कुलमिव महारम्भरचनं
सरः शुष्कं साधोर्हृदयमिव नाशेन सुहृदः ।
फलैर्हीना वृक्षा विगुणविधियोगादिव नया-
स्तृणैश्छन्ना भूमिर्मतिरिव कुनीत्या ह्यविदुषः ॥११॥

अन्वयः—महारम्भरचनं सौधं कुलमिव विपर्यस्तम् । सरः सुहृदः नाशेन साधोः हृदयमिव शुष्कम् । वृक्षाः विगुणविधियोगात् नया इव फलैः हीनाः । भूमिः कुनीत्या अविदुषः मतिरिव हि तृणैः छन्ना ॥ ११ ॥

व्याख्या—महारम्भरचनं—महता प्रचुरेण आरम्भेण उद्योगेन रचना निर्माणं यस्य तादृशं, सौधं—हर्म्यं, कुलमिव—( नन्दस्य ) वंश इव, विपर्यस्तम्—विध्वस्तम् । सरः—जलाशयः, सुहृदः—मित्रस्य, नाशेन—ध्वंसेन, साधोः—महात्मनः, हृदयमिव—चित्तमिव, शुष्कम्—नीरसम् ( जातम् ) । वृक्षाः—पादपाः, विगुणविधियोगात्—विगुणस्य गुणहीनस्य प्रतिकूलस्येत्यर्थः विधेः दैवस्य योगात् वशात्, नया इव—नीतय इव, फलैः, हीनाः—रहिताः । भूमिः—अत्रत्या स्थली, कुनीत्या—दुर्नयेन, अविदुषः—अज्ञस्य मलयकेतोरिति यावत्, मतिरिव—बुद्धिरिव, हि—एव, तृणैः—शष्पैः, छन्ना—आवृता ॥११॥

हिन्दी अनुवाद—अथवा जिनकी कृपा से यह ( सब कुछ ) था, वे ही नहीं है । [ अभिनय पूर्वक प्रवेश करके और देखकर ] हाय जीर्ण उद्यान में सुन्दरता कहां ? यहां तो—

महान् प्रयत्न से निर्माण किया हुआ भवन ( नन्द ) वंश के समान ध्वस्त हो गया । सरोवर मित्र के विनाश से सज्जन के हृदय के समान सूख गया । वृक्ष प्रतिकूल भाग्य के कारण नीतियों के समान फलशून्य हो गए । भूमि कुनीति से मूर्ख की बुद्धि के समान ही तिनकों से ढक गई ॥ ११ ॥

टिप्पणी—येषाम्—यह सर्वनाम नन्द के लिए आया है । महारम्भरचनम्—यह 'सौधम्' तथा 'कुलम्' दोनों का विशेषण है । शुष्कम्—√शुष् + क्त कर्तरि 'शुषः कः' इति सूत्रेण तस्य कः । विगुण—विगता गुणाः यस्य इति विगुणः प्रादिबहुव्रीहि स० । कुनीत्या—√नी + क्तिन् भावे = नीतिः । कुत्सिता नीतिः कुनीतिः, तया । इस श्लोक मे चार श्रौती पूर्णोपमा