मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 447, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें३७४ मुद्राराक्षसम्
प्रियं मोक्तुं तद्यो व्यसनमिव सद्यो व्यवसित कृतार्थोऽय सोऽर्थस्तव सति वणिक्त्वेऽपि वणिज ॥१७॥
अन्वयः—यदर्थं पुत्रा पितॄन्, पितरः पुत्रान् परवत् अभिहिंसन्ति, सुहृदः सुहृदि सौहार्दं विमुञ्चन्ति च। सः अयम् अर्थः वणिजः तव वणिक्त्वे सति अपि कृतार्थः, यः ( त्वं ) तत् प्रियं व्यसनमिव सद्यः मोक्तुं व्यवसितः ॥१७॥
व्याख्या—यदर्थं—यस्मै अर्थाय निमित्तं, पुत्रा—सुताः, पितॄन्—जन- कान्, पितर—जनकाः, पुत्रान्—सुतान्, परवत्—रिपव इव, अभिहिंसन्ति—निघ्नन्ति, सुहृद—मित्राणि, सुहृदि—मित्रे, सौहार्दं—मित्रत्व, विमुञ्चन्ति—त्यजन्ति च। सः अय—सर्वातिशयः, अर्थ—धन, वणिज—पण्यजीविनः, तव—भवतः, वणिक्त्वे—वणिक्भावे, सति अपि—विद्यमानेऽपि, कृतार्थ—सफल , य—त्वम्, तत् प्रिये—प्रार्थनीय, वस्तु अर्थमिति यावत्, व्यसन- मिव—दु खमिव, सद्यः—तत्क्षणम्, मोक्तु—हातुं, व्यवसितः—समु- द्युक्तः ॥१७॥
हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ मन में ] वाह जिष्णुदास ! वाह ! ! महा ! मित्र-स्नेह ( तुमने ) दिखा दिया। क्योकि—
जिस ( धन ) के लिए पुत्र पिताओ को और पिता पुत्रो को शत्रु की भाँति मार डालते हैं तथा मित्र मित्र के प्रति मित्रता त्याग देते हैं, वह यह धन वणिक् तुम्हारे वणिक् होने पर भी सार्थक हो गया। जो तुम उस प्रिय ( धन ) को दुःख की भाँति तुरन्त छोड़ने के लिए उद्यत हो गए हो ॥१७॥
टिप्पणी—सौहार्दम्—सुहृदो भाव इति सुहृत् + अण् 'हृद्भगसिन्ध्वन्ते पूर्वपदस्य च' इत्युभयपदवृद्धिः। वणिक्त्वे सति—अत्र अनादरे सप्तमी। प्रियम्—अत्र सामान्ये नपुंसकम्। इस श्लोक में दो उपमा अलकार, वाक्यार्थ-हेतुक काव्यलिंग अलङ्कार और विरोधाल्कार की संसृष्टि है। इसमें शिखरिणी छन्द है। इस छन्द का लक्षण, १, १३ में देखिए ॥१७॥
[ प्रकाशम् ] भद्र ! ततस्तयाऽभिहितेन सता किं प्रतिपन्नं मौर्येण ?
पुरुष—अज्ज ! तदो एव भणिदेण चन्दणत्तेण प्पडिभणिदो सेट्ठी जिण्णुदासो—'जिण्णुदास ! ण मए अत्थस्स कालणेण सेट्ठी चन्दन-