मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

३६० मुद्राराक्षसम्

उदासीनों ( निरपराधों ) और दूसरो ( अपराधियों ) में कोई अन्तर नहीं होता । जैसे कि—

मृत्यु के भय से मांसो को छोड़कर तिनको मे जीवन धारण करते हुए सीधे हरिणो को मारने के लिए बहेलियो का कौन-सा हठ है ? ॥३॥

टिप्पणी—कुटुम्बिन्या—पत्न्या । ‘दारा स्यात् कुटुम्बिनी’ इत्यमर । नित्यचारित्रभङ्गभीरूणाम्—प्रतिदिनचरित्रस्खलनभयशालिनाम् । चरित्रमेव चारित्रम् प्रज्ञादित्वात् अण् । तस्य भङ्गः । तस्मात् भीरवः । नित्य चारित्रभङ्ग-भीरवः सुप्सुपा स०, तेषाम् । नम कृतान्तस्य—अत्र शेषत्वविवक्षया षष्ठी, अन्यथा चतुर्थ्या भाव्यम् । अथवा ‘कृतान्तस्य सम्बन्धे नम’ इत्यूह्यम् । मरणभयेन—यहाँ तात्पर्य यह है कि जीवहिंसा न हो जाय—इस भय से । तृणै जीवन्तम्—तिनको पर गुजारा करते हुए । ऐसा ही भाव एक अन्यत्र श्लोक मे भी है—‘मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम् । लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणमेव वैरिणो जगति ॥’ मुग्धहरिणम्—भोलेभाले हरिणो को । इस पद्य मे अप्रस्तुतप्रशंसा अलङ्कार, दृष्टान्त अलङ्कार और अतिशयोक्ति अलङ्कार मे अङ्गाङ्गिभाव से साङ्कर्य है । इसमें भी आर्या छन्द है ॥३॥

[ समन्तादवलोक्य ] भो पिअवअस्स जिण्णुदास ! कध पडिअणं वि मे ण पडिवज्जसि त्ति । अथवा दुल्‍लहा क्खु पुरिसा, जे इमस्सि काले दिट्ठिपथे वि चिट्ठन्ति । [ सद्वाष्पम् ] एदे अह्मपिअवअस्सा अस्सुवाद-मेत्तकेण किदप्पदोआरा कह विणिबत्तमाणा परिवद्धमाणसोअदीणवदणा वाप्फगरुआए दिट्ठीए म अणुगच्छन्ति । ( भो प्रियवयस्य जिष्णुदास ! कथ प्रतिवचनमपि मे न प्रतिपद्यसे इति । अथवा दुर्लभा खल्वेते पुरुषा येऽस्मिन् काले दृष्टिपथेऽपि तिष्ठन्ति । एतेऽस्मत्प्रियवयस्या अश्रुपातमात्रेण कृतप्रतीकारा. निवर्तमान परिवर्धमानशोकदीनवदना बाष्पगुर्व्या दृष्ट्या मामनुगच्छन्ति । ) [ इति परिक्रामति । ]

चण्डालो—[ परिक्रम्यावलोक्य च ] अज्ज चन्दणदास ! आगदोसि वज्झट्ठाण । ता विसज्जेहि परिअण । ( आर्य चन्दनदास ! आगतोऽसि वध्यस्थान । तत् विसर्जय परिजनम् । )