भारतकोश
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

महाकवि विशाखदत्त द्वारा

DevanagariSanskritpublished488 पृष्ठ

पृष्ठ 462, कुल 488 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 462

सप्तमोऽङ्कः ३८६

रक्षा करने के कारण स्वर्ग लोक की प्राप्ति और गूढ़ अर्थ है—अमात्य राक्षस के द्वारा बंधन से मुक्त हो जाने के कारण कल्याण की प्राप्ति।

[ ततः प्रविशति द्वितीयचण्डालानुगतो वध्यवेषधारी शूलस्कन्धमादाय, कुटुम्बिन्या पुत्रेण चानुगम्यमानश्चन्दनदासः। ]

चन्दनदासः—हद्धी ! हद्धी !! अह्णारिसाणं बि कध णित्तचारित्त-भङ्गभीरुणं चोरजणोचिद मलणं पत्त त्ति। णमो किदन्तस्स। अहवा ण णिसंसाणं उदासीणेसु इदरेसु वा बिसेसो अत्थि। तथा हि—(हा धिक्, हा धिक् !! अस्मादृशानामपि कथं नित्यचारित्रभङ्गभीरूणां चौरजनानामिव मरणं प्राप्तमिति। नमः कृतान्तस्य। अथवा न नृशंसानामुदासीनेष्वितरेषु वा विशेषोऽस्ति। तथा हि—)

मौहूण आमिसाईं मलणभएण तिणेहिं जीवन्तम् । बाहाणं मुद्धहरिणं हन्तुं को णाम णिब्बन्धो ? ॥३॥ (मुक्त्वा आमिषाणि मरणभयेन तृणैर्जीवन्तम् । व्याधानां मुग्धहरिणं हन्तुं को नाम निर्बन्धः ? ॥३॥)

अन्वयः—मरणभयेन आमिषाणि मुक्त्वा तृणैः जीवन्तम् मुग्धहरिणं हन्तुं व्याधानां को नाम निर्बन्धः ? ॥३॥

व्याख्या—मरणभयेन—मरणात् मृत्योः भयेन भीत्या, आमिषाणि—मांसानि, मुक्त्वा—त्यक्त्वा, तृणैः—शष्पैः, जीवन्तं—प्राणान् धारयन्तं, मुग्धहरिणं—मुग्धं सरलस्वभावं हरिणं मृगं, हन्तुं—व्यापादयितुं, व्याधानां—किरातानां, को नाम निर्बन्धः—कः आग्रहातिशयः ? ॥३॥

हिन्दी अनुवाद—[ तदनन्तर दूसरे चण्डाल के साथ वध के योग्य वेश धारण किये हुए तथा शूल को कंधे पर लेकर पत्नी और पुत्र से अनुसरण किये जाते हुए चन्दनदास का प्रवेश। ]

चन्दनदास—हाय धिक्कार है ! हाय धिक्कार है !! कैसे निरन्तर चरित्र के दोष से डरते रहने वाले हम सरीखे (लोगों) को भी चोर मनुष्यों की तरह मृत्यु प्राप्त हुई ? यमराज को नमस्कार है। अथवा निर्दयी व्यक्तियों के लिए