मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)
Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary
महाकवि विशाखदत्त द्वारा
पृष्ठ 479, कुल 488 में से
संदर्भ में पढ़ें४०८ मुद्राराक्षसम्
उपमा अलङ्कार और विभावना अलङ्कार मे अङ्गाङ्गिभाव से साङ्कर्य है । इसमें भी मालभारिणी छन्द है ॥ ११ ॥
[ चाणक्यमुपसृत्य ] आर्य ! चन्द्रगुप्त प्रणमति ।
चाणक्य —वृषल ! सम्पन्नास्ते सर्वाशिष । तदभिवादयस्व तत्रभवन्तममात्यराक्षसम्, पैतृकस्तवायममात्यमुख्य ।
राक्षस — [ स्वगतम् ] योजितोऽनेन सम्बन्ध ।
राजा—[ राक्षसमुपसृत्य ] आर्य ! चन्द्रगुप्तोऽहमभिवादये ।
राक्षस [ विलोक्य स्वगतम् ] अये ! अय चन्द्रगुप्त ।। य एष —
बाल एव हि लोकेऽस्मिन् सम्भावितमहोदयः । क्रमेणारुढवान् राज्य यूथैश्वर्यमिव द्विपः ॥ १२ ॥
अन्वय —अस्मिन् लोके सम्भावितमहोदय बाल एव द्विपः यूथैश्वर्यमिव क्रमेण राज्य हि आरूढवान् ॥ १२ ॥
व्याख्या—अस्मिन्—इह, लोके—संसारे, सम्भावितमहोदय —सम्भावितः अनुमित महोदय विशिष्टाभ्युदय यस्य तादृश,, बाल एव—शिशुरेव, द्विप —गज., यूथैश्वर्यमिव—यूथस्य समूहस्य ऐश्वर्यमिव नेतृत्वमिव, क्रमेण—शनै,, राज्य हि—राजपदमेव, आरूढवान्—प्राप्तवान् ॥ १२ ॥
हिन्दी अनुवाद— [ चाणक्य के पास जाकर ] आर्य ! चन्द्रगुप्त प्रणाम करता है ।
चाणक्य—वृषल ! ( मेरे दिये हुए ) तुम्हारे सभी आशीर्वाद पूरे हो गए । इसलिए माननीय अमात्य राक्षस का अभिवादन करो। ये तुम्हारे पितृपरम्परागत प्रधान अमात्य हैं ।
राक्षस—[ मन में ] इसने नाता जोड दिया ।
राजा—[ राक्षस के पास जाकर ] आर्य ! मैं चन्द्रगुप्त प्रणाम करता हूँ ।
राक्षस—[ देखकर मन मे ] अये ! यह चन्द्रगुप्त है ।। जो यह—
इस संसार मे सम्भावना की गई महान् उन्नति वाला बालक ही उसी तरह राज्य को क्रमशः पा गया जैसे हाथी ( का बच्चा हाथियों के ) झुंड के नेतृत्व