मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

४१२ मुद्राराक्षसम्

चाणक्य —अमात्य राक्षस ! अगृहीतशस्त्रेण भवताऽनुगृह्यत वृषल इत्यत सन्देह । तद्यदि सत्यमेव चन्दनदासस्य जीवितमिष्यते, ततो गृह्यतामिदं शस्त्रम् ।

राक्षस —भो विष्णुगुप्त ! मा मैवम् । अयोग्या वयमेतस्य ग्रहणे, विशेषतस्त्वया गृहीतस्य शस्त्रस्य ।

चाणक्य —अमात्यराक्षस ! योग्योऽहमयोग्यो भवान् इति कथमेतत् ? पश्य—

अश्वैः सार्द्धमजस्रदत्तकविकाक्षामैरशून्यासनैः स्नानाहारविहारपानशयनस्वेच्छासुखैर्वर्जितान् । माहात्म्यादतिपौरुषस्य भवतो दृप्तारिदर्पच्छिद पश्यैतान् परिकल्पनाव्यतिकरप्रोच्छूनवशान् गजान् ॥१५॥

अन्वय —दृप्तारिदर्पच्छिद अतिपौरुषस्य भवतः माहात्म्यात् अशून्यासनैः अजस्रदत्तकविकाक्षामैः अश्वैः सार्द्धम् स्नानाहारविहारपानशयनस्वेच्छासुखैः वर्जितान् परिकल्पनाव्यतिकरप्रोच्छूनवशान् एतान् गजान् पश्य ॥१५॥

व्याख्या—दृप्तारिदर्पच्छिद—दृप्तानाम् गर्वितानाम् अरीणाम् शत्रूणाम् दर्पच्छिद गर्वहारिण , अतिपौरुषस्य—अतिशयपराक्रमशालिनः, भवत —तव, माहात्म्यात्—प्रभावात्, अशून्यासने —अशून्यानि अनपनीतानि आसनानि पल्याणांनि येषां तादृशैः, अजस्रदत्तकविकाक्षामै —अजस्रम् अनवरतम् दत्ता मुखे अर्पिता कविका खलीन येषा ते तथाविधे अतएव क्षामैः कृशैः, अश्वैः—घोटकैः, सार्द्धम्—सह, स्नानाहारविहारपानशयनस्वेच्छासुखै —स्नानं च निमज्जनं च आहारश्च भोजनं च विहारश्च भ्रमणं च पानं च तृषावारणं च शयनं च स्वापश्च तानि स्वेच्छासुखानि यथेच्छाव्यापारास्तैः, वर्जितान्—रहितान, परिकल्पनाव्यतिकरप्रोच्छूनवशान्—परिकल्पनायाः पल्याणास्य व्यतिकरात् नित्यसम्पर्कात् प्रोच्छूनाः जातशोफाः वशाः पृष्ठास्थीनि येषां तादृशान्, एतान्—अमून, गजान्—हस्तिनः, पश्य—अवलोकय ॥१५॥

हिन्दी अनुवाद—चाणक्य—अमात्य राक्षस ! क्या ( आप ) चन्दनदास का जीवन चाहते हैं ?