नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 103, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८७ नमक्ष्याचरिभ्यो णः' इति णप्रत्ययः । 'नालीकं पद्मखण्डेऽस्त्री नाली बन्दूकशस्त्रयोः' इति विश्वः । नलिके न = द्रोणिचापे न किमिति काकुः । पूर्ववदुत्प्रेक्षा ॥२८॥ क्या दमयन्ती की दोनों भौंहें - अखिल विश्व की विजय करने के लिए -- कामदेव और रति के दो धनुष-उदित हुई हैं ? क्या दमयन्ती की उठी हुई नाक के दोनों छिद्र आपके ऊपर दुन्नाली बन्दूक द्वारा गोली का प्रहार करने की इच्छा करने वाले रति-कामदेव की दो नलिकाएँ नहीं हैं ? ॥२८॥ सदृशी तव शूर ! सा परं जलदुर्गस्थमृगालजिद्भुजा । अपि मित्रजुषां सरोरुहां गृह्यालुः करलीलया श्रियः ॥२९॥ सदृशीति । हे शूर ! [ जलदुर्गस्थमृगाल-जिद्भुजा ] जलदुर्गस्थानि मृणालानि जयत इति तज्जितौ भुजौ यस्याः सा । मित्रजुषाम् = अर्कसेविनां सुहृत्सलिलानाञ्च, सहायसम्पन्नानामपीत्यर्थः । 'मित्रं सुहृदि मित्रोऽर्के' इति विश्वः । सरोरुहामपि श्रियः = शोभा, सम्पदश्च । 'न लोक'इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । कर- लीलया = भुजविलासेन, भुजव्यापारेण बलिग्रहणेन च । 'बलिहस्तांशवः कराः, लीलाविलासक्रिययोः' इति चामरः । गृह्यालुः = ग्रहीता । 'ग्रह्महणे' इति धातो- श्चौरादिकात् स्पृहि-गृहि'इत्यादिना आलुच् प्रत्ययः । 'अयामन्त' इत्यादिना णेरया- देशः । सा = दमयन्ती तव परम् = अत्यन्तं सदृशी = अनुरूपा इत्युपमालङ्कारः । शूरस्य शूरैव भार्या भवितुमर्हतीति भावः ॥ २६ ॥ हे शूर ! (जिस प्रकार आपकी दोनों भुजाएँ जलरूपी दुर्ग में रहने वाले शत्रुओं को जीतने वाली हैं और आपके हाथ अस्त्र-सञ्चालन क्रिया द्वारा मित्र- सहाय सम्पन्न शत्रुओं की राज्यलक्ष्मी को ग्रहण करनेवाले हैं, उसी प्रकार वीराङ्गना) दमयन्ती की दोनों भुजाएँ जलरूपी दुर्ग में रहनेवाले कमल-तन्तु को जीतनेवाली हैं और हाथ के सौन्दर्य-विलास रूपी लीला से, सूर्य के अनुरागी कमलों की शोभा को ग्रहण करनेवाली हैं। अतः वह एकदम तुम्हारे योग्य है ॥ २६ ॥ वयसी शिशुतातदुत्तरे सुदृशि स्वाभिविधिं विधित्सुनी । विधिनापि न रोमरेखया । कृतसीम्री प्रविभज्य रज्यतः ॥३०॥ वयसी इति । सुदृशि = दमयन्त्यां, स्वाभिविधिं = स्वव्याप्तिं, विधित्सुनी = विधातुमिच्छन्ती, अहम्अहमिकया स्वयमेवाक्रमितुमिच्छती इत्यर्थः । शिशुता- तदुत्तरे = बाल्ययौवने वयसी विधिना सीमाचिह्नेन रोमरेखया सीमाचिह्नेन