नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 107, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ें[सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ९१
पृथ्विति । [ पृथु-वर्तुल-तन्नितम्बकृत् ] पृथु वर्तुलं च तस्याः नितम्बं करोतीति नितम्बकृन्नितम्बं कृतवान्, बिधिः=ब्रह्मा, मिहिरस्यन्दनशिल्प- शिक्षया= रविरथनिर्माणाम्यासपाटवेन, [ एकक-चक्र-चारिणं ] एककमेकाकिं । 'एकादाकिनिच्चासहाये' इति चक्रारात् कप्रत्ययः । तेन चक्रेण चरतीति तच्चारिणं मान्मथं रथं निर्मित्सति किमु ?, सूर्यस्येव मन्मथस्यापि एकचक्रं रथं निर्मातु- मिच्छति किमु ? इत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा, किमर्थमिदं नितम्बनिर्माणमिति भावः । माङेः सन्नन्ताल्लट् । 'सनि मीमा'इत्यादिना ईसादेशः । 'स्त्यत्स्यार्द्धधातुके' इति सकारस्य तकारः । 'अत्र लोपोभ्यासस्य' इत्यभ्यासलोपः ॥३६॥ सूर्य के ( एक पहिए वाले ) रथ के निर्माण की निपुणता द्वारा, (नितम्बिनी) दमयन्ती के नितम्ब को विशाल और गोलाकार बनाने वाले ब्रह्मा, क्या ( अधुना ) एक ( अद्वितीय ) पहिए से चलनेवाला कामदेव का रथ बनाना चाहते हैं ? ( ऐसा प्रतीत होता है ) ॥ ३६ ॥ तरुमूरुयुगेन सुन्दरी किमु रम्भां परिणाहिना परम् । तरुणीमपि जिष्णुरेव ता धनदापत्यतपःफलस्तनीम् ॥३७॥ तरुमिति । सुन्दरी, = दमस्वसा, परिणाहिना = विपुलेन, ऊरुयुगेन रम्भां = रम्भां नाम तरुं परं तरुमेव । 'न लोक'इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । जिष्णुः किमु ? किन्तु, [ धनदापत्यतपःफल-स्तनीं ] धनदापत्यस्य नलकूबरस्य, तपसः फलस्तनीं फलभूतकुचां, तां रम्भां नाम तरुणीमपि जिष्णुरेव । 'रम्भाकदल्प्स- रसोः' इति विश्वः । रम्भे इव, रम्भाया इव, चोरू यस्याः सा, इत्युभयथा रम्भोरुरित्यर्थः ॥ ३७ ॥ यह आभास होता है कि सर्वाङ्गसुन्दरी दमयन्ती अपनी विशाल युगल जंघाओं से एकमात्र वृक्षरूपी रम्भा ( कदली ) को भी जीतने की अभिलाषा रखती है । यह भी प्रतीत होता है कि वह-उस पूर्णयौवना रम्भा ( अप्सरा ) को भी जीतना चाहती है - जिसके स्तन कुबेर-तनय नलकूबर को तपस्या के फल से स्पर्श करने को प्राप्त हुए थे [ अर्थात् रम्भा = १कदलीस्तम्भ २ अप्सरा से भी बढ़कर विशाल, सुचिकण, सुडौल, आकर्षक और रमणीय उसकी जांघ हैं ] ॥३७॥ जलजे रविसेवयेव ये पदमेतत्पदतामवापतुः । ध्रुवमेत्य रतः सहस्रकी कुरुतस्ते विधिपत्रदम्पती ॥३८॥