नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः २ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् । १०७ राजिता ] हरशैलोपमैः सौधैः राजसद्मभिः, राजिता, मंजुमनाशी असौ = पूर्वोक्ता नगरी = कुण्डिनपुरी पतगस्य = हंसस्य दृक्पथं जगाम = स तां ददर्शेत्यर्थः । अत्र यमकाख्यानुप्रासस्य हिमशैलोपमेति उपमायाश्च संसृष्टिः ॥ ७३ ॥ तदनन्तर पृथ्वी-विजेता भीमराजा की भुजाओं से पालित, सुन्दर, कैलास पर्वत के समान ( सफेदी से धवल ), राज-प्रासादों से सुशोभित ( कुण्डिन ) नगरी उस हंस के दृष्टिगोचर हुई ॥ ७३ ॥ दयितं प्रति यत्र सन्तता रतिहासा इव रेजिरे भुवः । स्फटिकोपलविग्रहा गृहाः शशभृद्भित्तानरङ्कभित्तयः ॥७४॥ तां वर्णयति — दयितमिति । यत्र = नगर्यां, स्फटिकोपलविग्रहाः = स्फुटि- कमयशरीरा इत्यर्थः । अत एव शशभृद्भित्तनिरङ्कभित्तयः = शशाङ्कशकलनिष्कल- ङ्कानि कुड्यानि येषां ते । 'भित्तं शकलखण्डे वा' इत्यमरः । भिदेः क्तिप्रत्ययः । 'भित्तं शकलम्' इत्यादि निपातनात् 'रदाभ्याम्' इत्यादिना निष्ठानत्वभावः । गृहाः दयितं = भीमं प्रति सन्तता भुवः = भूमेर्नायिकायाः, रतिहासाः = केलिहासा इव रेजिरे । इत्युत्प्रेक्षा ॥ ७४ ॥ जिस नगरी में बिल्लौर के बने हुए शरीर वाले, चन्द्रमा के टुकड़े की भाँति ( जड़ी हुई मणियों से ) निष्कलङ्क दीवाल वाले घर—अपने प्राणवल्लभ के प्रति निरन्तर किये गये, पृथ्वी-नायिका के रतिकाल के समय के (मन्द) हास्य के समान—शोभायमान हो रहे थे ॥ ७४ ॥ नृपनीलमणिग्रहोत्विषामुपधेर्यत्र भयेन भास्वतः । शरणाप्तमुवास वासरेऽप्यसदावृत्त्युदयत्तमं तमः ॥७५॥ नृपेति । यत्र=नगर्यां तमः=अन्धकारः भास्वतः=भास्करात् भयेन [ नृप- नीलमणी-गृह-त्विषाम् ] नृपस्य ये नीलमणीनां गृहाः, तेषां त्विषः, तासां उपधेः= कुहनादित्यपह्नवभेदः । 'रत्नं मणिर्द्वयोः' इत्यमरः । कृदिकारादक्तिनः इति ङीष् । शरणाप्तं शरणं गृहं रक्षितारमन्वागतम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । वासरे = दिवसेऽप्यसदावृत्ति=अपुनरावृत्ति किञ्च उदयत्तमम्=उद्यत्तमं सद्उवास ॥७५॥ उस नगरी में नीलम मणि के बने हुए, राजमहलों की कान्ति के बहाने, अतिशय गहन अन्धकार, मानो सूर्य के भय से सदा एक भाव से विद्यमान, घरके भीतर आकर ( ऐसा रक्षक पाकर ) 'दिन' में भी रहता था ॥ ७५ ॥