नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
सर्गः २ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् । १०७ राजिता ] हरशैलोपमैः सौधैः राजसद्मभिः, राजिता, मंजुमनाशी असौ = पूर्वोक्ता नगरी = कुण्डिनपुरी पतगस्य = हंसस्य दृक्पथं जगाम = स तां ददर्शेत्यर्थः । अत्र यमकाख्यानुप्रासस्य हिमशैलोपमेति उपमायाश्च संसृष्टिः ॥ ७३ ॥ तदनन्तर पृथ्वी-विजेता भीमराजा की भुजाओं से पालित, सुन्दर, कैलास पर्वत के समान ( सफेदी से धवल ), राज-प्रासादों से सुशोभित ( कुण्डिन ) नगरी उस हंस के दृष्टिगोचर हुई ॥ ७३ ॥ दयितं प्रति यत्र सन्तता रतिहासा इव रेजिरे भुवः । स्फटिकोपलविग्रहा गृहाः शशभृद्भित्तानरङ्कभित्तयः ॥७४॥ तां वर्णयति — दयितमिति । यत्र = नगर्यां, स्फटिकोपलविग्रहाः = स्फुटि- कमयशरीरा इत्यर्थः । अत एव शशभृद्भित्तनिरङ्कभित्तयः = शशाङ्कशकलनिष्कल- ङ्कानि कुड्यानि येषां ते । 'भित्तं शकलखण्डे वा' इत्यमरः । भिदेः क्तिप्रत्ययः । 'भित्तं शकलम्' इत्यादि निपातनात् 'रदाभ्याम्' इत्यादिना निष्ठानत्वभावः । गृहाः दयितं = भीमं प्रति सन्तता भुवः = भूमेर्नायिकायाः, रतिहासाः = केलिहासा इव रेजिरे । इत्युत्प्रेक्षा ॥ ७४ ॥ जिस नगरी में बिल्लौर के बने हुए शरीर वाले, चन्द्रमा के टुकड़े की भाँति ( जड़ी हुई मणियों से ) निष्कलङ्क दीवाल वाले घर—अपने प्राणवल्लभ के प्रति निरन्तर किये गये, पृथ्वी-नायिका के रतिकाल के समय के (मन्द) हास्य के समान—शोभायमान हो रहे थे ॥ ७४ ॥ नृपनीलमणिग्रहोत्विषामुपधेर्यत्र भयेन भास्वतः । शरणाप्तमुवास वासरेऽप्यसदावृत्त्युदयत्तमं तमः ॥७५॥ नृपेति । यत्र=नगर्यां तमः=अन्धकारः भास्वतः=भास्करात् भयेन [ नृप- नीलमणी-गृह-त्विषाम् ] नृपस्य ये नीलमणीनां गृहाः, तेषां त्विषः, तासां उपधेः= कुहनादित्यपह्नवभेदः । 'रत्नं मणिर्द्वयोः' इत्यमरः । कृदिकारादक्तिनः इति ङीष् । शरणाप्तं शरणं गृहं रक्षितारमन्वागतम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । वासरे = दिवसेऽप्यसदावृत्ति=अपुनरावृत्ति किञ्च उदयत्तमम्=उद्यत्तमं सद्उवास ॥७५॥ उस नगरी में नीलम मणि के बने हुए, राजमहलों की कान्ति के बहाने, अतिशय गहन अन्धकार, मानो सूर्य के भय से सदा एक भाव से विद्यमान, घरके भीतर आकर ( ऐसा रक्षक पाकर ) 'दिन' में भी रहता था ॥ ७५ ॥
१०८ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः सित-दीप्र-मणि-प्रकल्पिते यद्गारे हसद्ङ्करोदसि । निखिलान्निशि पूर्णिमा तिथीनुपतस्थेऽतिथिरैकिका तिथिः॥७६॥ सितेति । [ सित-दीप्र-मणि-प्रकल्पिते ] सितैः दीप्रैश्च मणिभिः प्रकल्पिते = उज्ज्वलस्फटिकनिर्मिते हसद्ङ्करोदसि = विलसद्ङ्करोदस्के, द्यावापृथिवीव्यापि- नीत्यर्थः । यद्गारे = यस्या नगर्या गृहेष्वित्यर्थः । जातावेकवचनम् । निशि निखि- लान् तिथीन् एकिका = एकाकिनी, एकैवेत्यर्थः । 'एकादाकिनच्चासहाये' इति चकारात् कन्प्रत्ययः । 'प्रत्ययस्थात् कात् पूर्वस्य' इतीकारः । पूर्णिमा तिथिः = राकातिथिः । 'तदाद्यास्तिथयो द्वयोः' इत्यमरः । अतिथिः सन् उपतस्थे = अति- थिर्भूत्वा सङ्गतेत्यर्थः । 'उपाद्देवपूजा' इत्यादिना सङ्गतिकरणे आत्मनेपदम् । स्फटिक- भवनकान्तिनित्यकौमुदीयोगात् सर्वा अपि रात्रयो राकारात्रय इवासन्नित्यभेदोक्ते- रतिशयोक्तिभेदः ॥७६॥ उस नगरी के सफेद और दीप्तिशाली ( स्फटिक ) मणि के बने हुए, आकाश एवं पृथ्वी के बीच के हँसते हुए ( प्रकाशमान ) भाग वाले—भवनों में, 'रात्रि' के समय, अकेली पूर्णिमा तिथि, सब तिथियों के पास, अतिथि होकर आती थी ( अर्थात् स्फटिक मणि के बने हुए विशाल तथा गगनचुम्बी भवनों की शुभ्र चमक से, आकाश से लेकर धरातल के बीच का भाग, रात्रि में चन्द्रकिरण से सम्पर्क पाकर, जगमगाता रहता था; जिस से अमावास्या आदि तिथियों में भी अन्धकार का अभाव रहता था और लोग सब रात को पूर्णिमा की ही रात समझते थे ) ॥ सुदतीजन-मज्जनार्पितैर्घुसृणैर्यत्र कषायिताशया । न निशाखिलयापि वापिका प्रससाद ग्रहिलैव मानिनी ॥७७॥ सुदतीति । यत्र = नगर्यां [ सुदतीजन-मज्जनार्पितैः ] शोभना दन्ता यासां ताः सुदत्यः स्त्रियः । अत्रापि विधानाभावाद्दन्तादेशश्चिन्त्य इति केचित् । 'अग्रान्तशुद्धशुभ्रवृषवराहेभ्यश्च' इति चकारात् सिद्धिरित्यन्ये । सुदत्यादयः स्त्रीषु योगरूढाः, 'स्त्रियां संज्ञायाम्' इति, दत्रादेशात् साधव इत्यपरे । तदेतत्सर्वमभि- सन्धायह वामनः- 'सुदत्यादयः प्रतिषेधयाः इति । ता एव जना लोकाः तेषां मज्जनादवगाहनादर्पितैः क्षालितैः, घुसृणैः = कुङ्कुमैः कषायिताशया = सुरभिता- भ्यन्तरा भोगचिह्नैः कलुषितहृदया च, आशयेन वापिका=दीर्घिका ग्रहिला=ग्रहः । 'ग्रहोऽनुग्रहनिर्वन्धौ' इति विश्वः । तद्वती दीर्घरोषा । पिच्छादित्वादिलच्, दिवादिः ।
सर्गः २ ] जीवातु मद्यन्तिकासहितम् । १०९ मानिनी 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासङ्गिनि प्रिये' इत्युक्तलक्षणो मानः । मदती नायिका इव अखिळया निशा = निशया, सर्वरात्रिप्रासादनेनेत्यर्थः । न प्रसाद् = प्रसन्नहृदया नाभूत्, तादृक् शोभादिति भावः ॥७७॥ उस नगरी की बावलियाँ-- सुन्दर दाँतवाली महिलाओं के जलविहार के समय आलिङ्गन के कारण, कुङ्कुम के रंग से कषायित ( लाल रंग से युक्त, सुगन्धि से युक्त, ) मध्यभागवाली हो जाती थीं और सारी रात बीत जाने पर भी उसी प्रकार प्रसन्न ( निर्मल ) नहीं होती थीं ( 'लाल' ही बनी रहती थीं ) जैसे अन्य रमणियों में अनुराग होने के कारण, पति के अवयव में लगे हुए कुंकुम आदि भोगचिह्नों को देखकर, ईर्ष्या से कलुषित हृदयवाली हो, हठ पकड़ने वाली मानिनी नायिका समूची रात बीत जाने पर भी प्रसन्न नहीं होती ( रोषयुक्ता ही बनी रहती है ) ॥ क्षणनीरवया यया निशि श्रितवप्रावलियोगपट्टया । मणिवेश्ममयं स्म निर्मलं किमपि ज्योतिरवाह्यमीक्ष्यते ॥७८॥ क्षणेति । निशि=निशीथे [क्षणनीरवया] क्षणं नीरवया एकत्र सुप्तजनात्वाद्, अन्यत्र ध्यानस्तिमितत्वान्निःशब्दया [ श्रितवप्रावलियोगपट्टया ] श्रितः प्राप्तः वप्रावलिः योगपट्ट इव, अन्यत्र वप्रावलिरिव योगपट्टो यया सा तथोक्ता,.यया = नगर्या मणिवेश्ममयं तद्रूपं निर्मल अबाद्यम् = अन्तर्वर्ति किमपि = अवाङ्मन- सगोचरं ज्योतिः = प्रभा, आत्मज्योतिश्च । ईक्ष्यते = सेव्यते स्म । अत्र प्रस्तुत- नगरीविशेषसाम्यादप्रस्तुतयोगिनीप्रतीतेः समासोक्तिः ॥७८॥ मध्य रात्रि में ( सबलोगों के सो जाने के कारण ) नीरवता को प्राप्त हो, वप्रावली ( प्राकार-पंक्ति ) रूप योगपट्ट ( योगाभ्यास काल में गेरुआ वस्त्र ) धारण करने वाली कुण्डिन नगरी, रात्रि के समय अबाद्य ( परकोटे के भीतर ) रत्न ( स्फटिकादि मणि ) निर्मित गृहरूप निर्मल ( भव्य ) और ( अलौकिक सौन्दर्य के कारण ) अवर्णनीय ज्योति ( तेज, छुटा ) को उसी प्रकार प्राप्त होती थी; जिस तरह आधी रात के समय ब्रह्मसाक्षात्कार काल में, ध्यान के कारण निःस्तब्ध हो कोई योग-साधिका रात्रि में अबाद्य ( हृत्पुण्डरीक के भीतर ), निर्मल ( अविद्यादि दोष रहित ) किसी अनिर्वचनीय ( वाणी तथा मन से परे ) ज्योति ( परम ब्रह्म ) का साक्षात्कार करती है ॥७८॥ विललास जलाशयोदरे क्वचन द्यौरनुबिम्बितेव या ।
११० नैषधचरितम् । [ द्वितीयः परिखा-कपट-स्फुट-स्फुरत्प्रतिबिम्बानवलम्बिताम्बुनि ॥७९॥ विललासेति । या = नगरी [ परिखा कपट-स्फुट-स्फुरत्-प्रतिबिम्बान- वलम्बिताम्बुनि ] परिखायाः कपटेन व्याजेन, स्फुटं परितो व्यक्तं, तथा स्फुरता प्रतिबिम्बेनावलम्बितं, मध्ये चागृह्यमाणं चाम्बु यस्मिन् तस्मिन् । प्रतिबिम्बाक्रान्त- मम्बु परितः स्फुरति, प्रतिबिम्बदेशे न स्फुरति तेनैव प्रतिबिम्बादिति भावः। क्वचन = कुत्रचिज्जलाशयोदरे = हृदमध्ये, कस्यचित् हृदस्य मध्य इत्यर्थः । अनुबिम्बिता = प्रतिबिम्बिता द्यौः = अमरावती इव विललास, इत्युत्प्रेक्षा ॥७६॥ यह नगरी-( अपने चारो स्थित ) खाई के जल के बहाने स्पष्टरूप से ( देवपुरी की ) प्रतिबिम्ब स्वरूप और ( उसकी अपेक्षा अधिक विस्तृत होने के कारण कहीं कहीं परिल्छाईं नहीं पड़ रही थी अतः ) अनाक्रान्त जल वाले, किसी सरोवर के भीतर प्रतिबिम्बित-स्वर्गपुरी के समान शोभायमान प्रतीत हो रही थी ( अर्थात् वह नगरी इस प्रकार प्रतिभासित हो रही थी मानो किसी जलाशय के भीतर ऊपरस्थित स्वर्गपुरी की ही परिल्छाईं पड़ रही हो । यह नगरी स्वर्गपुरी से भी अधिक बड़ी थी, इसलिए उसके समूचे खाई के जल में स्वर्ग की परिल्छाईं नहीं पड़ रही थी; शेष भाग उसी प्रकार अनाक्रान्त रह जाता था, अतः वहीं बाहरी खाई का जल मालूम पड़ रहा था ) ॥७६॥ व्रजते दिवि यद्गृहावली-चल-चेलाञ्चल-दण्ड-ताडनाः। व्यतरन्नरुणाय विश्रमं सृजते हेलि-हयालि-कालनाम् ॥ ८० ॥ व्रजत इति । [ यद्गृहावली-चल-चेलाञ्चल-दण्ड-ताडनाः ] यस्यां नगर्यां गृहावलीषु चलाः चञ्चलाः चेलाञ्चलाः पताकाग्राणि ता एव दण्डास्तैः ताडनाः कशाघाता इत्यर्थः । ताः कर्यो दिवं व्रजते = खे गच्छते [ हेलि हयालि-काल- नाम् ] हेलिहयालेः सूर्याश्वपङ्क्तेः । 'हेलिरालिङ्गने रवौ' इति वैजयन्ती । कालनां चोदनां सृजते = कुर्वते अरुणाय = सूर्यसारथये विश्रमं = स्वयं तत्कार्यकरणाद्वि- श्रान्तिम् । 'नोदात्तोपदेश' इत्यादिना घञि वृद्धिप्रतिषेधः । व्यतरन् = ददुः । अत्र हेलिहयालेश्चेलाञ्चलदण्डताडनासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिभेदः । तेन गृहाणामर्कमण्डलपर्यन्तभौन्नत्यं व्यज्यत इति अलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥८०॥ जिस नगरी की ( गगन-चुम्बी ) अट्टालिकाओं के ऊपर, ( हवा के वेग से ) चञ्चल हुए पतङ्गि-वस्त्र की नोंक पर लगे हुए डण्डे के आघात--( कुण्डिनपुर के
सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १११ पर ) आकाश-मार्ग में जाते हुए, सूर्य के अश्व-समूहों को—मानो चाबुक से हाँकते हुए, सूर्य-सारथि अरुण को—विश्राम दे रहे थे ॥८०॥ क्षितिगर्भधरान्वरालयैस्तलमध्योपरिपूर्णां पृथक् । जगतां खलु याखिलाद्भुताजनि सारैर्निजचिह्नधारिभिः ॥ ८१ ॥ क्षितीति । [ तलमध्योपरिपूर्णां ] तलमध्योपरि अधोमध्योर्ध्वदेशान् पूरयन्तीति तत्पूरिणां, जगतां = पातालभूमिखर्गाणां पृथक् = असङ्कीर्णं [ निज- चिह्नधारिभिः ] यानि निजानि प्रतिनियतानि निजचिह्नानि निध्यन्नपानस्रक्चन्द- नादिलिङ्गानि धारयन्तीति तद्धारिभिस्तथोक्तैः सारैः = उत्कृष्टैः [ क्षितिगर्भ-धराम्ब- रालयैः ] क्षितिगर्भे क्षितिकुहरे, पाताले धरायां भूपृष्ठे, अम्बरे आकाशे च, ये आलया गृहाः तैः भूम्यन्तर्बहिःशिरोगृहैरित्यर्थः । या = नगरी [ अखिलाद्भुता ] अखिला कृत्स्ना, अद्भुता चित्रा, अजनि = जाता । 'दीपजन' इत्यादिना जनेः कर्त्तरि लुङ्, च्लेश्चिणादेशः । खलु । अत्र क्षितिगर्भादीनां तलमध्योपरि जगत्सु सतां तच्चि- ह्नानाञ्च यथासंख्यसम्बन्धात् यथासंख्यालङ्कारः । एतेन त्रैलोक्यवैभवं गम्यते ॥८१॥ जो नगरी—तल ( निचली मञ्जिल, अर्थात् पाताल-स्वरूप ), मध्य ( बिचली मञ्जिल, अर्थात् भूलोकरूप ) और ऊपरी मञ्जिल (अर्थात् स्वर्गलोक स्वरूप ) को अपने रूप से व्याप्त करनेवाले, (अर्थात् पाताल, भूतल, स्वर्ग नामधारी) त्रिभुवन के श्रेष्ठ अंश से, पृथक्-पृथक्, अपने-अपने चिह्नों ( निचली मञ्जिल में पाताल चिह्न मणि आदि; बिचली मञ्जिल में भूतलचिह्न अनाज-पानी आदि; ऊपरी मञ्जिल में स्वर्गचिह्न स्थिरयौवना वराङ्गना, इत्र, फुलेल आदि ) को धारण करनेवाले, क्षितिगर्भस्थ भवनों (चोरी डकैती से बचने के लिए पातालचिह्न खजाना युक्त तहखाना वाले मकानों ), धरास्थित भवनों (भूतल पर बनी हुई दूसरी मञ्जिल में भूतलचिह्न अनाजपानी वाले मकानों) और अम्बर-स्थित भवनों (आकाशस्थित ऊपरी मञ्जिल में, तच्चिह्न स्थिरयौवना वराङ्गना, अङ्गराग आदि विलास के समस्त साधनों) द्वारा—समस्त नगरियों से बढ़कर आश्चर्यदायिनी हुई ॥ ८१ ॥ दधदम्बुदनीलकण्ठतां वहदत्यच्छसुधोज्ज्वलं वपुः। कथमुच्छ्लत्तु यत्र नाम न क्षितिभृन्मन्दिरमिन्दुमौलिताम् ॥ ८२ ॥ दधदिति । यत्र = नगर्याम् [ अम्बुद-नीलकण्ठतां ] अम्बुदैरम्बुदवन्नीलः कण्ठः शिखरोपकण्ठः गलश्च यस्य तस्य भावस्तत्ता ताम् । 'कण्ठो गले सन्निधाने' इति
११२ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः विधः । [दधत्] [अत्यच्छसुधोज्ज्वलं] अच्छया सुधया लेपनद्रव्येण च सुधा- वदमृतवच्चोज्ज्वलं वपुर्वहत् । 'सुधालेपोऽमृतं सुधा'इत्यमरः । क्षितिभृन्मन्दिरं = राजभवनम् इन्दुमौलिताम् = इन्दुमण्डलपर्यन्तशिखरत्वं, कथं नाम न ऋच्छतु = गच्छत्वेवेत्यर्थः । राजभवनस्य तादृशौन्नत्यं युक्तमिति भावः । अन्यत्र नीलकण्ठस्य इन्दुमौलित्वमीश्वरत्वं च युक्तमिति भावः । अत्र विशेषणविशेष्याणां श्लिष्टानाम- भिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रणात् प्रकृतेश्वरप्रतीतेः ध्वनिरेव ॥ ८२ ॥ उस नगरी में - मेघों से श्यामरङ्ग शिखर प्रदेशवाला, अत्यन्त निर्मल चूने की छुहाई से सफेद आकार (सतह) वाला और इन्दु मण्डल पर्यन्त (अत्युच्च) शिखरवाला, क्षितिपाल भीम का राजमहल- (कालकूट विषपान करने से) मेघ के समान नीलकण्ठवाले, अतीव स्वच्छ अमृत के समान शुभ्र दीप्तिशाली शरीरवाले और शिर पर चन्द्रमा धारण करनेवाले इन्द्र-मौलि भगवान् शिव के साथ-क्यों न समानता प्राप्त करता ? ॥ ८२ ॥ बहुरूपकशालभञ्जिका-मुखचन्द्रेषु कलङ्करङ्कवः । यदनेककसौधकन्धरा-हरिभिः कुक्षिगतोकृता इव ॥ ८३ ॥ बह्विति । [बहु-रूपक-शाल-भञ्जिका-मुखचन्द्रेषु] बहुरूपकाः भूयिष्ठ- सौन्दर्याः । शैषिकः कप्रत्ययः । तेषु शालभञ्जिकानां कृत्रिमपुत्रिकाणां मुखचन्द्रेषु कलङ्करङ्कवः = चन्द्रत्वात् सम्भाविताः कलङ्कमृगाः ते [यदनेकक-सौधकन्धरा- हरिभिः] यस्यां नगर्याम् अनेककेषां बहूनां सौधानां कन्धरासु कण्ठ- प्रदेशेषु, ये हरयः सिंहाः, तैः कुक्षिगतीकृता इव = ग्रस्ताः किम् । इत्युत्प्रेक्षा मुख- चन्द्राणां निष्कलङ्कत्वनिमित्तात् । अन्यथा कथं चन्द्रे निष्कलङ्कतेति भावः ॥ ८३॥ जिस नगरी के बहुत से राजमहलों के खम्भों पर बनी हुई (पत्थर की) मूर्तियां ने - अनेक रूप की बनी हुई पुतलियों के मुख-चन्द्रों के-कलङ्क रूपी हरिणों को, मानो खा लिया है - ऐसा प्रतीत होता था ॥ ८३ ॥ बलिसद्मादिवं स तथ्यवागुपरि स्माह दिवोऽपि नारदः । अधराय कृता ययेव सा विपरीताजनि भूविभूषया ॥ ८४ ॥ बलीति । स = प्रसिद्धः तथ्यवाक् = सत्यवचनः नारदः बलिसद्मादिवं = पातालस्वर्गे दिवः = मेरुस्वर्गाद्, अप्युपरि = उपरि स्थितामुत्कृष्टाञ्च । आह स्म= उक्तवान् । अर्थ = यस्यां भूविभूषणभूषा यया = नगर्या । अधरा = न्यूना, अधस्ताच्च
सर्गः २ ] जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् ११३ कृता इव = इत्युत्प्रेक्षा । साऽपि सत्यवादिना नारदेनोक्तेरपि विपरीता अजनि । सर्वोपरिस्थितायाः पुनरधःस्थितिः वैपरीत्यम् ॥ ८४ ॥ उस सत्यवादी नारद ने (विष्णुपुराण में) कहा था कि राजा बलि का पाताल रूपी स्वर्ग, स्वर्गलोक से भी ऊपर (उत्कृष्ट) है। पर, पृथिवी की अलङ्कार-रूपा इस कुण्डिन नगरी ने (अपनी स्थापना के अनन्तर, अपने सौन्दर्य से) उस (पाताल लोकरूपी स्वर्ग) को भी अधर कर (नीचा दिखला) दिया । अतः अब वह (बलिलोक) विपरीत (उल्टी अर्थात् निम्न श्रेणी की) हो गयी है ॥८४॥ प्रतिहट्टपथे घरट्टजात् पथिकाह्वानदसक्तुसौरभैः । कलहान्न घनान् यदुत्थितादधुनाप्युज्झति घर्घरस्वरः ॥८५॥ प्रतीति । [पथिकाह्वानद-सक्तुसौरभैः ] पन्थानं गच्छन्तीति पथिकाः, तेषामाह्वानं ददातीति तथोक्तमाह्वायिकम्, अध्वानं गच्छतामाकर्षकमित्यर्थः । सक्तूनां सौरभं सुगन्धो यस्मिन् प्रतिहट्टपथे = प्रत्यापणपथे । 'अव्ययं विभक्ति' इत्यादिना वीप्सायामव्ययीभावः । 'तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्' इति सप्तम्या अम्भावः । [ घरट्ट- जात् ] घरट्टाः गोधूमचूर्णग्रावाणः तज्जात्, [ यदुत्थितात् ] यस्या नगर्याः उत्थि- तात् कलहात् घर्घरस्वरः = निर्झरस्वरः कण्ठध्वनिः घनान् = मेघान् अधुनापि नोज्झति = न त्यजति । सर्वदा सर्वहट्टेषु घरट्टा मेघध्वानं ध्वनन्तीति भावः । अत्र घनानां घरट्टकलहासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तथा च घर्घरस्वनस्य तद्धेतु- कत्वोत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगात् गम्येति सङ्करः ॥८५॥ प्रत्येक हाट में पथिकों को बुलाने वाली सत्तू की सुगन्धि से, जाँतों के कारण उत्पन्न हुए, कलह के द्वारा — घर्घर की आवाज़ — आज दिन भी मेघों को नहीं छोड़ रही है । [ अर्थात् काले-काले बादल अपनी गड़गड़ाहट से प्रवासी प्रेमियों को अपने अपने घर जाने के लिए प्रेरणा कर रहे हैं । उधर कुण्डिन नगर के हर बाजार में जाँता-चकियाँ चल रही हैं, जिनमें खूब सुगन्धित सत्तू पीसे जा रहे हैं । अतः वे इस प्रकार घर्घर-घर्घर की आवाज़ कर रही हैं मानों पथिकों को वहाँ रुकने के लिए निमन्त्रण दे रही हैं। यह देखकर (पथिक को प्रेरणा करनेवाले) मेघ और (पथिक को अपने यहाँ रोकनेवाली) जाँतों में पारस्परिक वाक्कलह हुआ (आपसी कहा-सुनी हो गयी) । इसमें स्वरभङ्ग हो (गला बैठ) जाने के कारण मेघों की घर्घर ध्वनि हो गयी—जो आज दिन तक सुनाई पड़ती है ] ॥८५॥ ८
११३] नैषधचरितम् । [द्वितीय ... गताम् । घनरलकवाटपक्षतिः परिरभ्यानुनयन्नुवास याम् ॥८६॥ वरण इति । कनकस्य सम्बन्धी वरणः=तद्विकारः प्राकारः स एव अमराद्रिः = मेरुः, यां=नगरीमेव मानिनीं=कोपसम्पन्नाम् अत एव अङ्कात्=निजोत्सङ्गात् आगतां भूलोकं प्राप्तां दिवम् = अमरावतीं [ घन-रत्न-कवाट-पक्षतिः ] घने निविडे रत्नानां कवाटे रत्नमयकवाटे एव पक्षती पक्षमूले यस्य स सन् परिरभ्य = उपगूह्य मेरोः पक्षवत्त्वात् पक्षतिरूपत्वम् अनुनयन् = अनुसरन् अनुवर्त्तमानः उवास । कामिनः प्रणयकुपितां प्रेयसीमाप्रसादमन्वगच्छन्तीति भावः । रूपकालङ्कारः स्फुट एव । तेन चेयं नगरी कुतश्चित् कारणादागता द्यौरेव वरणश्च स्वर्णाद्रिरेवेत्यु- त्प्रेक्षा व्यज्यते ॥८६॥ घने रत्न कपाटरूप दो पंखों वाला, सोने का परकोटावाला (देवपर्वत) सुमेरु- मानिनी ( प्रणयकुपिता; सम्मानयोग्या ) होने के कारण, अपनी गोद छोड़कर, ( भूतल पर ) आयी हुई, उस स्वर्ग-भू-तुल्या कुण्डिन नगरी (नायिका) का—मानो आवेष्टन ( घेरा, आलिङ्गन ) द्वारा, प्रसन्न ( अनुनय-विनय ) करता हुआ, निवास कर रहा था ॥ ८६ ॥ अनलैः परिवेषमेत्य या ज्वलदर्कपल-वप्र-जन्मभिः । उदय लयमन्तरा रवेरवहदद्वाणपुरीपरार्द्धयताम् ॥८७॥ अनलैरिति । या= नगरी रवेरुदयं लयम् = अस्तमयं चान्तरा=तयो- र्मध्यकाल इत्यर्थः । 'अन्तराऽन्तरेण युक्ते' इति द्वितीया । [ ज्वलदर्कपलो वप्र- जन्मभिः ] ज्वलतामर्कशुसम्पर्कात् प्रज्वलताम्, अर्कोफलानां वप्राइजन्म येषां तैः सूर्यकान्तैः प्राकारजन्यैः, अनलैः, परिवेषम् एत्य = परिवेष्टनं प्राप्य, [ बाणपुरी- परार्द्धयताम् ] बाणपुर्य्याः बाणासुरनगर्य्याः शोणितपुरस्य, परार्द्धयतां श्रेष्ठताम्, अवहत् । अत्रान्यधर्मस्यान्येन सम्बन्धासम्भवात् । तादृशीं परार्द्धयतामिति सादृश्या'- क्षेपान्निदर्शनालङ्कारः ॥८७॥ यह नगरी, सूर्य के उदय से लेकर अस्त तक (अर्थात् दिन भर), जलती हुई सूर्यकान्तमणि के बने हुए परकोटे से, ( सूर्यकिरणों के सम्पर्क से ) उत्पन्न हुई आग के परिवेष ( चारो ओर के घेरे ) को पाकर, बाणासुर-नगरी शोणितपुरी के तुल्य श्रेष्ठ ( अर्थात् प्रकाशमान ) थी ॥८७॥
३. दमयन्ती स्वयंवर व पञ्चनली रहस्य (सर्ग १०-१४)
सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ११५ बहुकम्बुमणिर्वराटिकागण-नाटत्-कर-कर्कटोत्करः । हिमवालुकयाच्छवालुकः पटु दध्वान यदापणार्णवः ॥८८॥ बह्विति । [ बहुकम्बुमणिः ] बहवः कम्बवः शङ्खा मणयश्च यस्मिन् सः । [ वराटिकागण-नाटत्-कर-कर्कटोत्करः ] वराटिकागणनाय कपर्दिकासंख्यानाय, अटन्तः तिर्यक् प्रचरन्तः, कराः पाणय एव कर्कटोत्कराः कुलीरसंघाः, यस्मिन् सः । हिमवालुकया = कर्पूरेण, अच्छवालुकः = स्वच्छसिकतः, [ यदापणार्णवः ] यस्या पुरः आपणो विपणिरेवार्णवः पटु=धीरं दध्वान=ननाद । 'कपर्दो वराटिका' इति हलायुधः । 'शङ्खः स्यात् कम्बुरस्त्रियाम्' इत्यमरः । 'सिताभ्रो हिमवालुका,' 'स्यात्कुलीरः कर्कटकः' इति चामरः ॥८८॥ बहुत शंख तथा ( वहाँ उत्पन्न होनेवाली एवं विक्रय के निमित्त लायी जाने वाली मुक्ता, प्रवाल आदि ) मणियोंवाला, कौड़ियों के गिनने में लोगों के हिलने वाले हाथ ( की अंगुलि ) रूप केकड़े के समूहवाला तथा कपूररूप निर्मल बालू वाला उस नगरी का हाटरूपी सागर खूब आवाज कर रहा था ॥८८॥ यदगार-घटाट्ट-कुट्टिम-स्रवदिन्दूपल-तुन्दिलापया । मुमुचे न पतिव्रतौचिती प्रतिचन्द्रोदयमभ्रगङ्गया ॥८९॥ यदिति । [ यदगार-घटाट्ट-कुट्टिम-स्रवदिन्दूपल-तुन्दिलापया ] यस्याः नगर्याः अगारघटासु गृहपङ्क्तिषु, अट्टानामहट्टालिकानां, कुट्टिमेषु निबद्धभूमिषु । 'कुट्टिमोऽस्त्री निबद्धा भूः' इत्यमरः । स्रवद्भिरिन्दुसम्पर्कात् स्यन्दमानैरिन्दूपलैश्चन्द्र- कान्तैः हेतुभिः, तुन्दिलाः प्रवृद्धा आपो यस्याः तया । 'तुन्दादिभ्य इलच्' 'ऋक्पूः' इत्यादिना समासान्तः । अभ्रगङ्गया = मन्दाकिन्या । 'मन्दाकिनी वियद्गङ्गा' इत्यमरः । चन्द्रोदये चन्द्रोदये प्रतिचन्द्रोदयम् । वीप्सायामव्ययीभावः । [ पति- व्रतौचिती ] पतिव्रतानामौचिती औचित्यम् । 'ब्राह्मणादित्वात् गुणवचन' इत्यादिना ष्यञ्प्रत्ययः । 'षिद्गौरादिभ्यश्च' इति ङीष् । स च 'मातरि षिच्च इति षित्वादेव सिद्धे मातामहशब्दस्य गौरादिपाठेनानित्यत्वज्ञापनाद्वैकल्पिकः । अत एव वामनः 'ष्यञः पित्र्कार्य्यं बहुलम्' इति स्त्रीनपुंसकयोर्भाविक्रियोः ष्यञ्, क्वचिच्च वुञ् । 'औचित्यमौचिती मैत्र्यं मैत्री वुञ् प्रागुदाहृतम्' इत्यमरश्च । न मुमुचे = न तत्यजे । भर्तुः समुद्रस्य चन्द्रोदये वृद्धिदर्शनात्तस्या अपि तथा वृद्धिरुचिता । "आर्त्तार्त्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा । मृते हि म्रियते या सा साध्वी ज्ञेया पतिव्रता॥" इति
स्मरणाच्चन्द्रोदये तस्या वृद्धिरिति दर्शनात्तत्सम्बन्धेऽपि सम्ब- न्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तथा च यद्गाराणामतीन्दुमण्डलमौन्नत्यं गम्यते । तदुत्था- पिता चेयमस्याः पातिव्रत्यधर्मापरित्यागोत्प्रेक्षेति सङ्करः । सा च व्यञ्जकाप्रयो- गात् गम्या ॥ ८६ ॥ उस नगरी के भवनों की ऊँची अटारियों के फर्श में लगी हुई चन्द्रकान्त मणियों में से बहुत-से झरते हुए जल के कारण, वृद्धि को प्राप्त हुई आकाश-गङ्गा (मन्दा- किनी)—प्रत्येक चन्द्रोदय के समय, अपना पातिव्रत धर्म नहीं छोड़ती थी [जिस प्रकार चन्द्रोदय के समय सरित्पति सागर का जल बढ़ता है, उसी प्रकार उसकी पतिव्रता पत्नी आकाशगङ्गा का जल भी प्रत्येक चन्द्रोदय के समय चन्द्रकान्त के जल से बढ़ता था ] ॥ ८६ ॥ रुच्योऽस्तमितस्य भास्वतः स्खलिता यत्र निरालयाः खलु । अनुसायमसुर्विलेपनापण-कश्मीरज-पण्यवीथयः ॥९०॥ रुच्य इति । यत्र = नगर्याम्, अनुसायं = प्रतिसायम् । वीप्सायामव्ययीभावः । [ विलेपनापण-कश्मीरज-पण्यवीथयः ] विलेपनापणेषु सुगन्धद्रव्यनिषद्यासु, कश्मीरजानि कुङ्कुमान्येव, पण्यानि पणनीयद्रव्याणि, तेषां वीथयः श्रेणयः, अस्त- मितस्य = अस्तङ्गतस्य, भास्वतः सम्बन्धिन्यः स्खलिताः = अस्तमयक्षोभात् च्युताः । अत एव निरालयाः = निराश्रया रुच्यः = प्रभाः अभुः खलु । कथञ्चित्प्रच्युताः सायन्तनाकर्त्विष इव भान्ति स्मेत्यर्थः । कुंकुमराशीनां तदा तत् सावर्ण्यदियमुत्प्रेक्षा व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या भातेर्लुङि, झेर्जुसादेशः ॥६०॥ उस नगरी में प्रत्येक सन्ध्या समय, अङ्गराग द्रव्यों की दुकानों में बिकनेवाले कुंकुम रूप (लाल रंग वाले) पदार्थों की गलियाँ—ऐसी चमक रही थीं, मानो अस्त होते हुए सूर्य से गिरी हुई आधारहीन किरण हों ॥ ६० ॥ बिततं वणिजाऽपणेऽखिलं पणितुं यत्र जनेन वीक्ष्यते । मुनिनेव मृकण्डुसूनुना जगतां वस्तु पुरोदरे हरेः ॥९१॥ विततमिति । यत्र = नगर्यां, वणिजा = वणिग्जनेन, पणितुं = व्यवहर्तुं आपणे = पण्यवीथ्यां, विततं = प्रसारितम्, अखिलं जगतां लोके स्थितं वस्तु = पदार्थजातं, पुरोदरे = अग्रे स्थिते उदरे, मृकण्डुसूनुना मुनिना = मार्क-
सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ११७ ण्डेयेन इव जनेन = लोकेन वीक्ष्यते; —विष्णूदरमिव समस्तवस्वाकरोऽयमवभासत इत्यर्थः । पुरा किल मार्कण्डेयो हरेरुदरं प्रविश्य विश्वं तत्राद्राक्षीदिति कथयन्ति ॥६१॥ उस नगरी में व्यापारियों द्वारा, बेंचने के लिए फैलायी गयी समस्त संसार की (प्राप्य) वस्तुएँ, इस भाँति दीख पड़ती थीं, जैसे मार्कण्डेय मुनि ने--पूर्वकाल में, बालमुकुन्द भगवान् विष्णु के उदर में-अखिल भूमण्डल के पदार्थों का दर्शन किया था ॥ ६१ ॥ सममेणमदैर्यदापणे तुलयन् सौरभलोभनिश्चलम् । पणिता न जनारवैरवैदपि कूजन्तमलिं मलीमसम् ॥६२॥ सममिति । [ यदापणे ] यस्या नगर्या आपणे, सौरभलोभनिश्चलं = गन्धग्रहणनिष्पन्दं, ततः क्रियया दुर्बोधमित्यर्थः । मलीमस = मलिनं, सर्वाङ्गनील- मित्यर्थः । अन्यथा पीतमध्यस्यालेः पीतिम्नैव व्यवच्छेदात् अतो गुणतोऽपि दुर्ग्रह- मित्यर्थः । 'ज्योत्स्ना तमिस्रा' इत्यादिना निपातः । अलिं = भृङ्गं एणमदैः समं = कस्तूरीभिः सह, तुलयन् = तोलयन् पणिता = विक्रेता कूजन्तमपि [जनारवैः] जनानामारवैः कलकलैः, न अवैत् = शब्दतोऽपि न ज्ञातवान् इत्यर्थः । इह निश्च- लस्यालेः गुञ्जनं कविना प्रौढवादेनोक्तमित्यनुसन्धेयम् । अत्रालेर्नैल्यादेणमदोक्तेः सामान्यालङ्कारः । 'सामान्यं गुणसामान्ये यत्र वस्त्वन्तरैकता' इति लक्षणात् । तेन भ्रान्तिमदलङ्कारो व्यज्यते ॥ ६२ ॥ उस नगरी के हाटों में बेंचनेवाले दुकानदार-सुगन्धि के लोभ से कस्तूरी पर, निश्चलरूप से बैठे हुए, कस्तूरी के समान काले रंग वाले तथा गुञ्जार करते हुए, भौरों को भी-कस्तूरी के साथ तौलते समय जनता के कोलाहल के कारण, जान नहीं पाते (कि ये वस्तुतः भौंरें हैं, कस्तूरी नहीं ) ॥ ६२ ॥ रविकान्तमयेन सेतुना सकलाहज्वलनाहितोष्मणा । शिशिरे निशि गच्छतां पुरा चरणौ यत्र दुनोति नो हिमम् ॥६३॥ रविकान्तेति । यत्र = नगर्यां सकलाहः = कृत्स्नमहः । 'राजाः सखिभ्यष्टच्' । 'रात्राहाहाः पुंसि' इति पुंलिङ्गता । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । योगविभागात्समासः । [ ज्वलनाहितोष्मणा ] ज्वलनेन तपनकराभिघातात्प्रज्वलनेन आहितोष्मणा जनि- तोष्मणा जनितोष्णेन, रविकान्तमयेन सेतुना = सेतुसदृशेनाध्वना, सूर्यकान्त- कुट्टिमाध्वनेत्यर्थः । गच्छतां = सञ्चरतां चरणौ=चरणानित्यर्थः । स्तनादीनां द्वित्व-
११८ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः विशिष्टा जातिः प्रायेणेति जातौ द्विवचनम् । शिशिरे = शिशिरर्तौ । तत्रापि निशि हिमं पुरा नो दुनोति = नाऽपीडयत् । 'यावत्पुरानिपातयोर्लट्' । अत्र सेतोरूष्मा- सम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तत्रोत्तरस्याः पूर्वसापेक्षत्वात् सङ्करः ॥६३॥ उस नगरी में शिशिर ऋतु में पाला (तुषार ) - सूर्यकान्त मणि से बने हुए और समूचे दिन भर जलने से गरम हुए पुल (तथा राजमार्ग) पर, रात के समय चलने वालों के पैरों को उस पूर्वकाल में—कष्ट नहीं पहुँचाता था ॥६३॥ विधुदीधितिजेन यत्पथं पयसा नैषध-शील-शीतलम् । शशिकान्तमयं तपागमे कलितीव्रस्तपति स्म नातपः ॥६४॥ विध्विति । विधुदीधितिजेन = इन्दुक रसम्पर्कजन्येन, पयसा = सलिलेन [ नैषध-शील-शीतल ] नैषधस्य नलस्य, शीलं वृत्तं, स्वभावो वा, तद्वच्छीतलं, शशिकान्तमयं यत्पथं = यस्या नगर्याः पन्थानं तपागमे = ग्रीष्मप्रवेशे कलितीव्रः = कलिकालवच्चण्डः, आतपः न तपति स्म । नलकथायाः कलिनाशकत्वादिति भावः । अत्र नगरपथस्य इन्दूपलपयःसम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तत्सापेक्षत्वादुप- मयोः सङ्करः ॥ ६४ ॥ उस नगरी के मार्ग, चन्द्रकान्तमणि के बने होने के कारण, चन्द्र-किरण से रिसते हुए जल के द्वारा, ग्रीष्मऋतु में—नल के शील (सदाचार, स्वभाव) के समान, शीतल थे । अतः उन पर चलने से, कलियुग के तुल्य प्रखर धूप सन्ताप नहीं पहुँचाती थी ॥ ६४ ॥ परिखावलयच्छलेन या न परेषां ग्रहणस्य गोचरा । फणि-भाषित-भाष्य-फक्किका विषमा कुण्डलनामवापिता ॥६५॥ परिखेति । परिखावलयच्छलेन = परिखावेष्टनव्याजेन, कुण्डलनां = मण्डला- काररेखाम् अवापिता इव परेषां = शत्रूणां ग्रहणस्य = आक्रमणस्य, अन्यत्र अन्येषां ग्रहणस्य ज्ञानस्य, न गोचरा = अविषया या = नगरी, विषमा = दुर्बोधा, फणिभाषितभाष्यफक्किका = पतञ्जलिप्रणीतमहाभाष्यस्थकुण्डलिग्रन्थः, तद्वदिति शेषः । अत्र नगर्याः कुण्डलिग्रन्थत्वेनोत्प्रेक्षा । सा च परिखावलयच्छुलेनेति अपह्णवो- त्थापितत्वात् सापह्नवा व्यञ्जकाप्रयोगाद् गम्या ॥ ६५ ॥ चारो ओर गोल खाई के बहाने कुण्डली (मण्डलाकार रेखा) पायी हुई वह नगरी – शत्रुओं के ग्रहण (आक्रमण) के उसी प्रकार परे है, जिस प्रकार
सर्गः २ ] श्रीनैषधीयचरितम् १११ शेषनाग रचित महाभाष्य की पक्तिका ( पूर्वपक्ष ) कुण्ठित बुद्धिवाले व्यक्तियों के ग्रहण ( आलोचनात्मक ज्ञान ) के परे है और वे उस पर, कुण्डलना लगा कर छोड़ देते हैं ॥ ६५ ॥ मुख-पाणि-पदाक्षिण पङ्कजै रचिताङ्गेष्वपरेषु चम्पकैः । स्वयमादित यत्र भीमजा स्मर-पूजा-कुसुम-स्रजः श्रियम्॥६६॥ मुखेति । यत्र = नगर्यां [ मुख-पाणि-पदाक्षिण ] मुखञ्च, पाणी च, पदे च, अक्षिणी च, यस्मिन् तस्मिन् । प्राण्यङ्गत्वार्द्वन्द्वैकवद्भावः । पङ्कजैः रचिता = सृष्टा अपरेषु = मुखादिव्यतिरिक्तेषु, अङ्गेषु चम्पकैः = चम्पकपुष्पैः रचिता सर्वत्र सादृश्याद्व्यपदेशः, भीमजा = भैमी, स्वयं स्मरपूजाकुसुमस्स्रजः श्रियं= शोभाम् आदित = आत्तवती । ददातेर्लङि । 'स्थाघ्वोरिच्च' इतीत्वम् 'ह्रस्वाद्ङ्गात्' इति सलोपः । अत्र अन्यश्रियोऽन्यथा सम्भवात् श्रियमिव सदृश्याक्षेपान्निदर्शना- भेदः । तथा तदङ्गानां पङ्कजाद्यभेदोक्तेरतिशयोक्तिः । तदुत्थापिता चेयं निदर्श- नेति सङ्करः ॥ ६६ ॥ उस नगरी में—जिस के मुँह, हाथ, पैर और नेत्र ( क्रमशः श्वेत, रक्त तथा नीले ) कमल के फूलों के तथा ( बाहु, उदर आदि ) दूसरे अवयव चम्पा के फूलों के बने थे--ऐसी भीमराजकुमारी दमयन्ती ने, कामदेव की पूजा में चढ़ने वाली, फूलमाला की शोभा स्वयं धारण की थी ॥ ६६ ॥ जघन-स्तन-भार-गौरवाद्वियदालम्ब्य विहर्तुमक्षमाः । ध्रुवमप्सरसोऽवतीर्य यां शतमध्यासत तत्सखीजनः ॥६७॥ जघनेति । [ जघन-स्तन-भार-गौरवात् ] जघनानि च स्तनौ च जघन- स्तनम् । प्राण्यङ्गत्वार्द्वन्द्वैकवद्भावः । तदेव भारः, तस्य गौरवात् गुरुत्वात् विय- दालम्ब्य विहर्तुमक्षमाः शतं = शतसंख्याकाः । 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे संख्याः संख्येयसंख्ययोः' इत्यमरः । अप्सरसोऽवतीर्य= स्वर्गादागत्य, तत्सखीजनः सत्यः । जातावेकवचनम् । यां = नगरीम्, अध्यासत = अध्यतिष्ठन् । 'अधिशीङ्स्थासां कर्म' इति कर्मत्वम् । ध्रुवम् = इत्युत्प्रेक्षा । अप्सरः कल्पाः शतं सख्य एनामुपासत इत्यर्थः ॥ ६७ ॥ नितम्बों तथा कुचों के भार से भारी होने के कारण, आकाश का सहारा
१२० नैषधचरितम्। [ द्वितीयः लेकर, विहार करने में असमर्थ हो, सैकड़ों (बहुत सी) अप्सराएँ, यह एकदम सत्य बात है, कि धरती पर आ, दमयन्ती की सखियाँ होकर, उस नगरी में रहती थीं ॥ स्थितिशालि-समस्तवर्णतां न कथं चित्रमयी बिभर्तु या । स्वरभेदमुपैतु या कथं कलितानल्पमुखारवा न वा ॥६८॥ स्थितीति । चित्रमयी = आश्चर्यप्रचुरा, आलेख्यमयी च । 'आले- ख्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इत्यमरः । या = नगरी [ स्थिति-शालि-समस्तवर्णतां ] स्थित्या मर्यादया स्थायित्वेन च, शालन्ते ये ते समस्ता वर्णा ब्राह्मणायः, शुक्लादयश्च, यस्याः तस्या भावं तत्ताम् । 'वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ' इत्यमरः । कथं न बिभर्तुः = बिभर्त्ये- वेत्यर्थः । [ कलितानल्पमुखारवा ] कलितः प्राप्तः, अनल्पानां बहूनां, मुखाना- मारवो बहुमुखानां ब्रह्ममुखानां षण्मुखानां च आरवः शब्दो यस्यः सा । या=पुरी [ स्वरभेदं ] स्वरस्य ध्वनेर्भेदं नानात्वं स्वः स्वर्गाद्भेदं च कथं वा नोपैतु, उपै- त्वेवेत्यर्थः । उभयत्रापि सति कारणे कार्यं भवेदेवेति भावः । अत्र केवलप्रकृत- श्लेषालङ्कारः । उभयोरप्यर्थयोः प्रकृतत्वात् . किन्तु एकनाले फलद्वयवदेकस्मिन्नेव शब्दे अर्थद्वयप्रतीतेरर्थश्लेषः प्रथमार्थे; द्वितीये तु जतुकाष्ठवदेकवद्भूतशब्दद्वयप्रतीतेः शब्दश्लेषः ॥ ६८ ॥ चित्रमयी ( आश्चर्यमयी; तस्वीर वाली ) वह नगरी--स्थिति-शाली ( मर्यादा का पालन करनेवाले; दीर्घकाल तक ठहरनेवाले ) समस्त वर्णों ( ब्राह्मण-क्षत्रिय- वैश्य-शूद्रों; सफेद-लाल-पीले-काले रंगों ) के भाव को क्यों न धारण करे ? और अनल्प-मुखारव होने के कारण ( बहुत से मनुष्यों पशुओं आदि के मुखों से शब्द होने के कारण; बहुत से ब्राह्मणों के मुखों से वेदध्वनि होने के कारण ) वह नगरी--स्वरभेद ( कण्ठध्वनि की विषमता; उदात्त आदि स्वरों की विषमता ) को क्यों न प्राप्त करे ? ॥ ६८ ॥ स्वरुचारुणया पताकया दिनमर्केण समीयुषोष्टृपः । लिलिहुर्बहुधा सुधाकरं निशि माणिक्यमया यदाल्याः ॥६९॥ स्वरुचेति । माणिक्यमयाः = पद्मरागमयाः, यदालयाः = यस्यां नगर्यां गृहाः, दिनं = दिने । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । समीयुषा = सङ्गतेन, अर्केण हेतुना । उष्ट्रपः = अर्कसम्पर्कादत्युष्णतया पिपासव इवोष्ट्राः, निशि स्वरुचा = स्वप्रभया, अरुणया = आरुण्यं प्राप्तेयेति तद्गुणालङ्कारः । 'तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्यो-
सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १२१ कृष्टगुणावृत्तिः' इति लक्षणात् । पताकया रसनामानयेति भावः । सुधाकरं बहुधा लिलिहुः = आस्वादयामासुरित्यर्थः । अह्नि सन्तप्ता निशि शीतोपचारं कुर्व- न्तीति भावः । अत्र गृहाणां सन्तापनिमित्तः सुधाकरलेहनात्मकशीतोपचारः उत्प्रे- क्ष्यते । सा चोक्ततद्गुणोत्प्रेति सङ्करः । व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या ॥ ९६ ॥ उस नगरी के मानिक के बने हुए घर—दिन भर अपने सामने तपने वाले सूर्य के कारण प्यासे होकर, रात्रि के समय अपनी (मानिक की) चमक से लाल रंग की बनी हुई पताका के द्वारा, चन्द्रमा की सुधा का बार-बार आस्वादन करते थे ॥ ९६ ॥ लिलिहे स्वरुचा पताकया निशि जिह्वानिभया सुधाकरम् । श्रितमर्ककरैः पिपासु यन्नृपसद्मामलपद्मरागजम् ॥१००॥ अथानयैव भङ्ग्या राजभवनं वर्णयति--लिलिह इति । अमलपद्मरागजं [ यन्नृपसद्म-स्वरुचा ] यस्यां नगर्यां नृपसद्म राजभवनं, अर्ककरैः श्रितमति- सामीप्यादभिव्याप्तं । श्रयतेः कर्मणि क्तः । श्रिणातेः पक्कार्थादिति केचित् । तदा ह्रस्वश्चिन्त्यः, प्रकृत्यन्तरं मृग्यमित्यास्तां तत् । अत एव पिपासु = तृषितं सत् । पिवतेः सन्नन्तादुप्रत्ययः । स्वकीया रुग्यस्यां तया स्वरुचा, तद्भूषितेत्यर्थः । अत एव जिह्वानिभया पताकया निशि सुधाकरं लिलिहे = आस्वादयामास । लिहः कर्त्तरि लिट् । स्वरितत्त्वादात्मनेपदम्, अलङ्कारश्च पूर्ववत् जिह्वानिभयेत्युपमा सङ्करश्च विशेषः ॥ १०० ॥ सूर्य की किरणों के सम्पर्क से प्यासे की भाँति स्थित, निर्मल पद्मराग मणि के बने हुए जिस नगरी के राजमहल—रात्रि के समय अपनी (मणि की) प्रभा से लाल रंग की बनी हुई, जिह्वा-तुल्य पताका के द्वारा, चन्द्रमा के अमृत का पान करते थे ॥ १०० ॥ अमृतद्युतिलक्ष्ण पीतया मिलितं यद्वलभीपताकया । वलयायितशेषशायिनः सखितामादित पीतवाससः ॥१०१॥ अमृतेति । पीतया = पीतवर्णया, [ यद्वलभीपताकया ] यस्या नगर्याः, वलभ्याम् । ‘कूटागारं तु वलभिः' इत्यमरः । पताकया मिलितं = सामीप्यात् सङ्गतम्, अमृतद्युतिलक्ष्ण = चन्द्रलाञ्छनं [वलयायित-शेषशायिनः] वलयायिते वलयी-
१२२ नैषधचरितम्। [द्वितीयः भूते शेषे शेते इति तच्छायिनः, पीतवाससः = पीताम्बरस्य विष्णोः सखितां = सदृशताम्, आदित = अगृहीत्। इत्युपमालङ्कारः ॥१०१॥ अमृतद्युति (चन्द्रमा) का (काले रङ्ग का मृग) लाञ्छन-उस नगरी की वलभी (सबसे ऊपरी मञ्जिल) पर लगी हुई, पीतवर्ण वाली पताका से मिलकर- मण्डलाकार हुए शेषनाग के ऊपर शयन करनेवाले, पीताम्बरधारी विष्णु की समानता करता था ॥१०१॥ अश्रान्त-श्रुति-पाठ-पूत-रसनाऽऽविर्भूत-भूरि-स्तवा- जिह्म-ब्रह्म-मुखौघ-विघ्नित-नव-स्वर्गक्रिया-केलिना। पूर्वं गाधिसुतेन सामिघटिता मुक्ता नु मन्दाकिनी यत्प्रासाद-दुकूल-वल्लिरनिलान्दोलैरखेलद्दिवि ॥१०२॥ अश्रान्ते। [ यत्प्रासाद-दुकूल-वल्लिः ] यस्याः नगर्याः, प्रासादे दुकूलं वल्लिरिव दुकूलवल्लिः, दुकूलमयी पताकेत्यर्थः। [अश्रान्त-श्रुति-पाठ-पूत-रसना- विर्भूतभूरि-स्तवाजिह्म-ब्रह्म-मुखौघ-विघ्नित-नव-स्वर्ग क्रिया-केलिना ] अश्रा- न्तेन श्रुतिपाठेन नित्यवेदपाठेन, पूताभ्यः पवित्राभ्यः, रसनाभ्यो जिह्वाभ्यः, आविर्भूतेषु भूरिस्तवेषु अनेकस्तोत्रेषु, अजिह्वेन अकुण्ठेन, ब्रह्मणो मुखानामोघेन हेतुना। विघ्निती सञ्जातविघ्ना, नवस्वर्गक्रिया नूतनस्वर्गसृष्टिरेव केलिः लीला यस्य तेन, गाधिसुतेन = विश्वामित्रेण, पूर्वं = ब्रह्मप्रार्थनात्पूर्वं सामि-घटिता = अर्धसृष्टा । 'सामि त्वर्द्धे जुगुप्सने' इत्यमरः। मुक्ता = पश्चान्मुक्ता, मन्दाकिनी नु = आकाशगङ्गा किम्, [ अनिलान्दोलैः ] अनिलस्य कर्तुरान्दोलनैश्चलनैर्दिवि = आकाशे, अखेलत् = विजहार, इत्युत्प्रेक्षा। एषा कथा त्रिशंकूपाख्याने द्रष्टव्या। शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्। 'सूर्याश्वैर्मसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्' इति लक्षणात् ॥१०२॥ उस नगरी के महल पर, लता के समान फहराती महीन रेशमी कपड़े की बनी हुई पताका-आँधी के झोंके के साथ-साथ-निरन्तर वेदपाठ से पवित्र हुई जिह्वा से निकले हुए, बहुत-से स्तोत्रों के पढ़ने में व्यस्त हुए, ब्रह्मा के चारो मुखों के द्वारा विघ्न पड़े हुए, और नये स्वर्गलोक के निर्माण करने की क्रीडा में पटु, गाधि-तनय विश्वामित्र के द्वारा, प्राचीन समय में, आधी बनी हुई और फिर बाद में (ब्रह्मा की प्रार्थना पर) परित्यक्त-मन्दाकिनी (स्वर्गगंगा) के समान, आकाश में अठखेलियाँ कर रही थी ॥१०२॥
सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १२३ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri यदतिविमल-नील-वेश्म-रश्मि-भ्रमरितभाः शुचि-सौध-वस्त्र-वल्लिः । अलभत शमनस्वसुः शिशुत्वं दिवसकराङ्कतले चला लुठन्ती ॥१०३॥ यदिति । [यदतिविमल-नील-वेश्म-रश्मि-भ्रमरितभाः] यस्या नगर्याः, अतिविमलैर्नीलवेश्मनः इन्द्रनीलनिकेतनस्य रश्मिभिः, भ्रमरिता भ्रमरीकृता, भ्रमर- शब्दात्तत्करोतीति ण्यन्तात् कर्मणि क्तः । वल्ल्याश्च भ्रमरैर्भाव्यमिति भावः । तथाभूता भाः छाया यस्याः सा, श्यामीकृतप्रभेत्यर्थः । अत एव तद्गुणालङ्कारः [ शुचि- सौध-वस्त्र-वल्लिः ] शुचिः स्वभावतः शुभ्रा, सौधस्य वस्त्रमेव, वल्लिः, पताके- त्यर्थः । रूपकसमासः । भ्रमरितभा इति रूपकादेव साधकात् [दिवस-कराङ्कतले] दिवसकरस्य सूर्यस्य, अङ्कतले समीपदेशे उत्सङ्गप्रदेशे च, चला = चपला, लुठन्ती = परिवर्त्तमाना सती, शमनस्वसुः = यमुनायाः, शिशुत्वं=शैशवम्, अलभत = बाल्यमुनेव बभावित्यर्थः । बालिकाश्च पितुरङ्के लुठन्तीति भावः । अत्रान्यस्य शैशवेना- न्यसम्बन्धासम्भवेऽपि तत्सदृशमिति सादृश्याक्षेपान्निदर्शना पूर्वोक्ततद्गुणरूपकाभ्यां सङ्कीर्णा ॥ १०३ ॥ उस नगरी के अत्यन्त निर्मल नीलम मणि के बने हुए मकानों की किरणों से, भौंरे के समान नीले रंग की प्रभावाली, राजभवनों पर लता के समान लटकती हुई सफेद पताकाओं की पंक्ति—सूर्य के अङ्कतल ( समीप नीचे की ओर, गोद में) चपल होकर, खेलती हुई ( विलीयमान )—यमभगिनी यमुना के (अल्हड़) शैशव का अनुकरण कर रही थी ॥ १०३ ॥ स्व-प्राणेश्वर-नर्म-हर्म्य-कटकातिथ्य-महाद्योत्सुकं पाथोदं निज-केलि-सौध-शिखरादारुह्य यत्कामिनी । साक्षादप्सरसो विमान-कलित-व्योमान एवाभव- न्नद्य प्राप निमेषमभ्रतरसा यान्ती रसाद्ध्वनि ॥१०४॥ स्वेति । यत्कामिनी = यन्नगराङ्गना, [ विमान-कलित-व्योमानः ] विमा- नेन कलितं क्रान्तं, व्योम याभिस्ताः, साक्षाद् अप्सरसः=दिव्याङ्गना एवाभवन् । 'स्त्रियां बहुष्वप्सरसः' इत्यभिधानादेकत्वेऽपि बहुवचनप्रयोगः कृतः । यत् = यस्मात्, निजकेलिसौधशिखरात् अपादानात् [ स्व-प्राणेश्वर-नर्म-हर्म्य-कटकातिथ्य- प्रहाय ] स्वप्राणेश्वरस्य नर्महर्म्यं क्रीडासौधं, तस्य कटकान्नितम्बादातिथ्यस्य ग्रहाय स्वीकाराय, तत्र विश्रमार्थमित्यर्थः । उत्सुकम् = उद्युक्तं, गच्छन्तमित्यर्थः । पाथोदं
१२४ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः = मेघम्, आरुह्य रसात् = रागाद् यान्ती = गच्छन्ती । अध्वनि अभ्रतरसा = मेघवेगेन हेतुना, निमेषं न प्राप । अत्र नगरामराङ्गनयोर्भेदेऽपि अनिमेषमेवारो- हणव्योमयानैः सैव इत्यभेदोक्तेरतिशयोक्तिभेदः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १०४ ॥ अपने प्राण-नाथ के केलि-गृह के मध्य-देश का आतिथ्य ग्रहण करने के लिए उत्सुक (वहाँ गमन के निमित्त तैयार) - जलद (मेघ) पर अपने विलास-भवनों की अटारियों से चढ़ती हुई, उस नगर की रमणियाँ- विमान में बैठकर, आकाश- मार्ग से जाती हुई साक्षात् अप्सराएँ ही थीं; क्योंकि मेघ के वेग से आकाश में जाने में रस (अनुराग) के कारण उन की आँखें निमेष-हीन (पलक गिराने मात्र का भी विलम्ब सहन न करनेवाली; एक-टक ऊपर की ओर देखनेवाली) हो रही थीं ॥ १०४ ॥ वैदर्भी-केलि-शैले मरकत-शिखरादुत्थितैरंशुदर्भै- ब्रह्माण्ड।घात-भग्न-स्यदज-मदतया ह्रीधृतावाङ्मुखत्वैः । कस्या नोत्तानगाया दिवि सुर-सुरभेरास्यदेशागताग्रै- र्यद्द्रोग्रास-प्रदान-व्रत-सुकृतमविश्रान्तमुज्जृम्भते स्म ॥ १०५ ॥ वैदर्भीति । 'उत्ताना वै देवगवा वहन्ति' इति श्रुत्यर्थमाश्रित्याह-वैदर्भी- केलिशैले मरकतशिखरादुत्थितैः अथ [ब्रह्माण्ड।घात-भग्न-स्यदज-मदतया] ब्रह्माण्डाघातेन भग्नः स्यदजमदो वेगगर्वो येषां तत्तया, [ह्री-धृतावाङ्-मुखत्वैः] ह्रिया धृतं अवाङ्मुखत्वं यैस्तैरधोमुखैः । अत एव दिवि उत्तानगायाः = ऊर्ध्व- मुखाया इत्यर्थः । कस्याः सुरसुरभेः = देवगव्याः [आस्यदेशागताग्रैः] आस्यदेशं गताग्रैः [अंशुदर्भैः] अंशुभिरेव दर्भैः [यद् गोग्रास-प्रदान-व्रत-सुकृतं] यस्या नगर्याः सम्बन्धि गोग्रासप्रदानव्रतसुकृतम्, अविश्रान्तं प्रोज्जृम्भते स्म; किन्तु सर्वस्य अपि ग्रासदानाद्यत्तत्सुकृतमेवोज्जृम्भितमित्यर्थः । अत्युत्तमालङ्कारोऽयमिति केचित् । अंशुदर्भाणां ब्रह्माण्डाघाताद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः भेदः । स्रग्धरावृत्तम् । 'म्रभौर्यानां त्रयेण त्रिमुनियुतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' इति लक्षणात् ॥ विदर्भ-कन्या दमयन्ती के विहार-पर्वत पर, मरकत मणि की बनी हुई चोटी से, ऊपर की ओर किरणें जाती थीं; पर ब्रह्माण्ड के साथ टकराने से वेग का अहङ्कार चूर-चूर हो जाने के कारण, लज्जा के मारे नीचा मुँह करके लौटती थीं; और
सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १२५ आकाश में ऊपर की ओर मुंह करके जाती हुई, किसी देव-गाय के मुखमण्डल में दूब की नोंक की भांति प्राप्त होती थी। इस प्रकार उस नगरी में गो-ग्रास देने के व्रत का पुण्य — किरणरूपी दूब से — निरन्तर बढ़ रहा था ॥ १०५ ॥ विधु-कर-परिरम्भादात्तनिष्यन्दपूर्णैः शशि-दृषदुपक्लृप्तैरालबालैस्तरूणाम् । विफ़लित-जलसेक-प्रक्रियागौरवेण व्यरचि स हृतचित्तस्तत्र भैमीवनेन ॥ १०६ ॥ विध्विति । तत्र = तस्यां नगर्यां, शशिदृषदुपक्लृप्तैः=चन्द्रकान्तशिलावद्धैः, अत एव विधु-कर-परिरम्भात् = चन्द्रकिरणसम्पर्कात् हेतोः आत्तनिष्यन्दैः = जलप्रस्रवणैरेव पूर्णैस्तरूणाम्नालवालैः [ विफ़लित-जलसेक-प्रक्रियागौरवेण ] विफ़लितं व्यर्थीकृतं, जलसेकस्य प्रक्रियायां प्रकारे गौरवं भारो यस्य तेन, भैमीवनेन स= हंसो हृतचित्तो व्यरचि । कर्मणि लुङ् । अत्रालवालानां चन्द्रकान्तनिष्यन्दा- सम्बन्धेडपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिभेदः । एतदारभ्य चतुःश्लोकपर्यन्तं मालिनीवृत्तम्। ‘ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति लक्षणात् ॥ १०६॥ उस नगरी में चन्द्रकान्त मणि के बने हुए, पेड़ों के थाले — चन्द्रमा की किरणों के सम्पर्क से, अपने रिसते हुए जल से लबालब भरे हुए होकर,—पौधों को जल देकर, सींचने के कार्य-भार को व्यर्थ कर रहे थे। ऐसे भीमकुमारी दम- यन्ती के केलि-उपवन ने, उस राजहंस का चित्त, अपनी ओर आकृष्ट कर लिया ॥ अथ कनकपतत्त्रस्तत्र तां राजपुत्रीं सदसि सदृशभासां बिस्फुरन्तीं सखीनाम् । उडुपिरिषदि मध्यस्थायि-शीतांशु-लेखा- ऽनुकरण-पटु-लक्ष्मीमाक्षलक्षीचकार ॥ १०७ ॥ अथेति । अथ=दर्शनानन्तरं, कनकपतत्रः = स्वर्णपक्षी, तत्र = वने, सदृश- भासां = आत्मतुल्यलावण्यानां सखीनां सदसि विस्फुरन्तीं 'स्फुरति-स्फुलत्योर्निर्निविभ्यः' इति षत्वं उडुपिरिषदि = तारकासमाजे [मध्यस्थायि-शीतांशु-लेखा-ऽनु- करण-पटु-लक्ष्मीम् ] मध्यस्थायिन्याः शीतांशुलेखायाश्चन्द्रकलायाः, अनुकरणे पटु समर्था, लक्ष्मीः शोभा, यस्याः सा । इत्युपमालङ्कारः । तां राजपुत्रीं, अझिलक्षी- चकार = अद्राक्षीदित्यर्थः ॥ १०७॥
१२६ | नैषधचरितम् । | [ द्वितीयः अनन्तर उसने अपने सदृश रूप-लावण्यादि गुणों के कारण अपने में, समान कान्ति- (लावण्य-) शाली सखियों की सभा में, विशेष शोभायमान, नक्षत्रों की परिषद् के बीच में विराजमान, चन्द्र-लेखा का अनुकरण करने में अतीव निपुण शोभावाली उस राजकुमारी दमयन्ती को, अपने नयनों का अतिथि बनाया ॥१०७॥ भ्रमण-रय-विकीर्ण-स्वर्ण-भासा खगेन क्वचन पतनयोग्यं देशमन्विष्यताधः । मुखविधुमदसीयं सेवितुं लम्बमानः शशिपरिधिरिवोच्चैर्मण्डलस्तेन तेने ॥१०८॥ भ्रमणेति । अधः=भूतले, क्वचन=कुत्रचित्पतनयोग्यं देशं=स्थानं अन्वि- ष्यता = गवेषमाणेण । अत एव [भ्रमण-रय-विकीर्ण-स्वर्णभासा ] भ्रमणरयेण विकीर्णा स्वर्णस्य भा दीप्तिर्यस्य तेन, खगेन, अमुष्या अयं अदसीयं । 'वृद्धाच्छः, त्यदादीनि च' इति वृद्धिसंज्ञा । मुखविधुं = मुखेन्दुं सेवितुं लम्बमानः = लंस- मानः, शशिपरिधिः=चन्द्रपरिवेष इव उच्चैः = उपरि मण्डलः=वलयः, तेने= वितेने । तनोतेः कर्मणि लिट् । उत्प्रेक्षास्वभावोक्त्योः सङ्करः ॥१०८॥ ऊपर घूमने के वेग से सुनहली कान्ति फैलाते और नीचे की ओर कहीं उतरने के योग्य जगह ढूँढ़ते हुए, उस राजहंस ने दमयन्ती के मुख-चन्द्र की सेवा करने के लिए, मानों (चन्द्रमण्डल देश को छोड़कर) भूतल पर लटकते (आये) हुए, चन्द्रमा के परिवेष के समान, मुख (रूपी चन्द्र) के ऊपर मण्डल बना दिया (अर्थात् चक्कर लगाया) ॥१०८॥ अनुभवति शचीत्थं सा घृताचीमुखाभि- र्न सह सहचरीभिर्नन्दनानन्दमुच्चैः । इति मतिरुदयासीत्पक्षिणः प्रेक्ष्य भैमीं विपिनभुवि सखीभिः सार्धमाबद्धखेलाम् ॥१०९॥ अनुभवतीति । विपिनभुवि=वनप्रदेशे, सखीभिः=सहचरीभिः । 'सख्य- शिश्वीति भाषायाम्' इति निपातनात् ङीप् । सार्द्धं आबद्धखेलां = अनुबद्धक्रीडां । 'क्रीडा खेला च कूर्द्दनम्' इत्यमरः । भैमीं प्रेक्ष्य पक्षिणः, सा=प्रसिद्धा शची= इन्द्राणी, घृताचीमुखाभिः, सहचरीभिः सह इत्थम् उच्चैः=उत्कृष्टं नन्दनानन्दं=