नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

११२ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः विधः । [दधत्] [अत्यच्छसुधोज्ज्वलं] अच्छया सुधया लेपनद्रव्येण च सुधा- वदमृतवच्चोज्ज्वलं वपुर्वहत् । 'सुधालेपोऽमृतं सुधा'इत्यमरः । क्षितिभृन्मन्दिरं = राजभवनम् इन्दुमौलिताम् = इन्दुमण्डलपर्यन्तशिखरत्वं, कथं नाम न ऋच्छतु = गच्छत्वेवेत्यर्थः । राजभवनस्य तादृशौन्नत्यं युक्तमिति भावः । अन्यत्र नीलकण्ठस्य इन्दुमौलित्वमीश्वरत्वं च युक्तमिति भावः । अत्र विशेषणविशेष्याणां श्लिष्टानाम- भिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रणात् प्रकृतेश्वरप्रतीतेः ध्वनिरेव ॥ ८२ ॥ उस नगरी में - मेघों से श्यामरङ्ग शिखर प्रदेशवाला, अत्यन्त निर्मल चूने की छुहाई से सफेद आकार (सतह) वाला और इन्दु मण्डल पर्यन्त (अत्युच्च) शिखरवाला, क्षितिपाल भीम का राजमहल- (कालकूट विषपान करने से) मेघ के समान नीलकण्ठवाले, अतीव स्वच्छ अमृत के समान शुभ्र दीप्तिशाली शरीरवाले और शिर पर चन्द्रमा धारण करनेवाले इन्द्र-मौलि भगवान् शिव के साथ-क्यों न समानता प्राप्त करता ? ॥ ८२ ॥ बहुरूपकशालभञ्जिका-मुखचन्द्रेषु कलङ्करङ्कवः । यदनेककसौधकन्धरा-हरिभिः कुक्षिगतोकृता इव ॥ ८३ ॥ बह्विति । [बहु-रूपक-शाल-भञ्जिका-मुखचन्द्रेषु] बहुरूपकाः भूयिष्ठ- सौन्दर्याः । शैषिकः कप्रत्ययः । तेषु शालभञ्जिकानां कृत्रिमपुत्रिकाणां मुखचन्द्रेषु कलङ्करङ्कवः = चन्द्रत्वात् सम्भाविताः कलङ्कमृगाः ते [यदनेकक-सौधकन्धरा- हरिभिः] यस्यां नगर्याम् अनेककेषां बहूनां सौधानां कन्धरासु कण्ठ- प्रदेशेषु, ये हरयः सिंहाः, तैः कुक्षिगतीकृता इव = ग्रस्ताः किम् । इत्युत्प्रेक्षा मुख- चन्द्राणां निष्कलङ्कत्वनिमित्तात् । अन्यथा कथं चन्द्रे निष्कलङ्कतेति भावः ॥ ८३॥ जिस नगरी के बहुत से राजमहलों के खम्भों पर बनी हुई (पत्थर की) मूर्तियां ने - अनेक रूप की बनी हुई पुतलियों के मुख-चन्द्रों के-कलङ्क रूपी हरिणों को, मानो खा लिया है - ऐसा प्रतीत होता था ॥ ८३ ॥ बलिसद्मादिवं स तथ्यवागुपरि स्माह दिवोऽपि नारदः । अधराय कृता ययेव सा विपरीताजनि भूविभूषया ॥ ८४ ॥ बलीति । स = प्रसिद्धः तथ्यवाक् = सत्यवचनः नारदः बलिसद्मादिवं = पातालस्वर्गे दिवः = मेरुस्वर्गाद्, अप्युपरि = उपरि स्थितामुत्कृष्टाञ्च । आह स्म= उक्तवान् । अर्थ = यस्यां भूविभूषणभूषा यया = नगर्या । अधरा = न्यूना, अधस्ताच्च