नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

७० नैषधचरितम् । [ प्रथमः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri अरी चपलनयनवाली ! अपने यूथ के हंस जब वज्रप्रहार के समान, मेरे विषय में यह अनर्थकारी (मरण-) समाचार देंगे, तो हाय ! हाय ! निःसन्देह तुझे दशो दिशाओं के मुख (अगले हिस्से) शून्य दिखाई देंगे (आँखों के आगे अँधेरा छा जायगा) ॥१३६॥ ममैव शोकेन विदीर्णवक्षसा त्वयापि चित्राङ्गि ! विपद्यते यदि । तदस्मि दैवेन हतोऽपि हा हतः स्फुटं यतस्ते शिशवः परासवः ॥१४०॥ ममैवेति । हे चित्राङ्गि ! = लोहितचञ्चुचरणत्वाद्दिचित्रगात्रे ! मम शोकेन एव = मद्विपत्तिदुःखेनैव, विदीर्णवक्षसा=विदलितहृदा त्वयाऽपि विपद्यते= म्रियते यदि, तत् तर्हि दैवेन हतः स्फुटं = व्यक्तं पुनर्हतोऽस्मि हा इति विषादे । 'हा विस्मय-विषादयो'रिति विश्वः । कुतः ? यतः ते शिशवः परासवः = मातुरप्यभावे पोषकाभावान्मृताः । अतः शिशुमरणभावनया द्विगुणितं मे मरणदुःखं प्राप्तमित्यर्थः ॥ हे आश्चर्यजनक अङ्गलावण्यवाली ! यदि मेरे शोक के कारण हृदयविदीर्ण हो जाने से, तेरी मृत्यु हो जाय-तब तो हाय ! मैं मरा हुआ भी भाग्य से, फिर मारा जाऊँगा क्योंकि तेरे दुधमुँहे बच्चे (तेरे पोषण के अभाव से) अवश्य मर जायेंगे ॥ तवापि हाहा विरहात् क्षुधाकुलाः कुलायकूलेषु बिलुठ्य तेषु ते । चिरेण लब्धा बहुभिर्मनोरथैर्गताः क्षणेनास्फुटितेक्षणा मम ॥१४१॥ ननु मन्मृतौ कथं तेषां मृतिरत आह- तवापाति । हे प्रिये ! बहुभिर्मनो- रथैश्चिरेण लब्धाः = कृच्छ्रलब्धा इत्यर्थः । अस्फुटितेक्षणाः = अद्याप्यनुन्मीलि- तेक्षणा मम ते = पूर्वोक्ताः शिशवः तवापि = न केवलं ममैवेति भावः । विरहात्= विपत्तेः क्षुधाकुलाः = क्षुत्पीडिताः तेषु = स्वसम्पादितेष्वित्यर्थः । कुलायकूलेषु = नीडान्तिकेपु । 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्' इत्यमरः । बिलुठ्य = परिवृत्य क्षणेन गताः = मृतप्रायाः । हा हा इति खेदे ॥१४१॥ हाय ! हाय ! जो बहुत से मनोरथों से बहुत दिनों के बाद उत्पन्न हुए हैं और जिनकी आँखें भी अभीतक नहीं खुली हैं—ऐसे मेरे और तेरे बच्चे-तेरे विरह से भूख-प्यास से विकल हो, (हमारे बनाए हुए) उस घोंसले के छोर से गिर-गिर कर, क्षण भर में ही मौत के शिकार हो जायंगे ॥१४१॥ सुताः ! कमद्वयञ्चिराय चुम्बकैरविक्षता मन्मथयोः मुखानि कं प्रति । कथासु शिष्यध्वमिति प्रमील्य स स्रुत्तस्य सेकाद्बुबुधे नृपाश्रुणः ॥१४२॥

सर्गः १ ] जीवातू-मद्यन्तिकासहितम् । ७१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri सुता इति। हे सुताः ! चूङ्कृतैः = चूत्कारैः, चिराय कं प्रति आहूय कमपि प्रति मुखानि कम्प्राणि = चञ्चलानि विधाय कथासु शिष्यध्वं = कथा- मात्रशेषा भवत; कुत्रापि पित्रोरदर्शनान्म्रियध्वम् । प्राप्तकाले लोट् । मरणकालः प्राप्त इत्यर्थः । इति = इत्युक्त्वेत्यर्थः । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः । मील्य = मूर्च्छां प्राप्य स = हंसः स्रुतस्य = दयार्द्रभावात् प्रवहतो नृपस्याश्रुणः सेकाद्बुबुधे = संज्ञां लेभे । प्रायेणात्र स्वभावोक्तिरूह्या ॥१४२॥ बच्चो ! बहुत देर तक चूँ-चूँ करके, तुम किसे बुलाओगे ? अपनी चोंच हिला- हिलाकर, उसमें किसके मुँहों को डाल-डालकर, बोलना सीखोगे ? अब तो ('दूसरे पक्षियों के लिए) तुम्हारी कहानी ही रह जायगी--ऐसा विलाप करके, मूर्छित हुआ वह राजहंस, राजा नल के गिरे हुए नयन-जल से सिक्त होने पर, फिर चैतन्य हुआ ॥ इत्थममुं विलपन्तममुञ्चद्दीनदयालुतयावनिपालः । रूपमदर्शि धृतोऽसि यदर्थं गच्छ यथेच्छमथेत्यभिधाय ॥१४३॥ अत्र 'सर्वत्र भिन्नसर्गान्तैः' इति काव्यलक्षणाद्वृत्तान्तरेण श्लोकद्वयमाह — इत्थ- मित्यादिना । इत्थं बिलपन्तं = परिदेवमानम् अमुं = हंसं, अवनिपालः = नलो [दीनदयालुतया ] दीनेष्वार्तेषु, दयालुतया कारुणिकतया । रूपम् = आकृतिः अदर्शि = अपूर्वत्वादवलोकितं । यस्मै यदर्थं = रूपदर्शनार्थमेव, धृतः = गृहीतोऽसि । अथ यथेच्छ गच्छेत्यभिधाय अमुञ्चत् = मुक्तवान् । दोधकवृत्तमिदम् 'भभभा गौ' इति लक्षणात् ॥१४३॥ इस तरह विलाप करते हुए राजहंस को अवनिपाल नल ने, दीनदयालुतया के कारण, यह कह कर छोड़ दिया कि 'हे हंस ! जिस (रूपदर्शन) के लिए मैंने तुम्हें पकड़ा था उस सौन्दर्य को देख लिया; अब तुम जहाँ जाना चाहो, जा सकते हो' ॥ आनन्दजाश्रुभिरनुश्रियमाणमार्गान् प्राक्शोकनिर्गलितनेत्रपयःप्रवाहान् । चक्रे स चक्रनिभचङ्क्रमणच्छलेन नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम् ॥१४४॥ आनन्देति । स = हंसः, [चक्रनिभचङ्क्रमणच्छलेन] चक्रनिभचङ्क्रमणस्य मण्डलाकारभ्रमणस्य, छलेन, नीराजनां जनयतां = कुर्वतां निजबान्धवानां बन्धमुक्तं बान्धवाः नीराजयन्तीति समयाचारः [ प्राक्शोकनिर्गलितनेत्रपयः- प्रवाहान् ] प्राङ् मोचनात्पूर्वं, शोके निर्गलिता निःसरिता नेत्रपयःप्रवाहाः बाष्पपू- रास्तान आनन्दजाश्रुभिः = आनन्दबाष्पैः, अनुश्रियमाणमार्गान् = अनुगम्य-

मानमागान् चक्र = कृतवान् । अत्र पक्षिणां स्वभावसिद्धं बन्धुमुक्तं स्वयूथ्यभ्रमणं, छलशब्देनापह्नुत्य तत्र नीराजनात्वारोपादपह्नवभेदः । अत्र चमत्कारित्वात् मङ्गला- चाररूपत्वाच्च सर्वत्र सङ्गीतश्लोकेष्वानन्दशब्दप्रयोगः । तथाह भगवान् महाभाष्यकारः- ‘मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि विहितानि शास्त्राणि प्रथन्ते । वीरपुरुषा- ण्यायुष्मत्पुरुषाणि च भवन्ति । अध्येतारश्च प्रवक्तारो भवति’ इति । वसन्ततिलका- वृत्तम् । ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’ इति लक्षणात् । सर्गान्तत्वाद्वृत्तभेदः । यथाह दण्डी-‘सर्गैरनतिविस्तीर्णैः श्राव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः । सर्वत्र भिन्नसर्गान्तरुपेतं लोकरञ्जनम्’ इति ॥१४४॥ गोल चक्कर काट-काटकर, उसके बान्धव हंसगण उसकी परिक्रमा कर रहे थे- मानो इस बहाने अपने स्वजन-पक्षियों द्वारा आरती उतारे जाने वाले हंस ने- पहले ( अपने पकड़े जाने ) के समय शोक से निकली हुई आँसुओं की धारा के पीछे, अपने ( मुक्त होने पर ) आनन्द के आँसू बहाये ॥१४४॥ श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । तच्चिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले शृङ्गारभङ्ग्या महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गोऽयमादिर्गतः ॥१४५॥ अथ कविः काव्यवर्णनमाख्यातपूर्वकं सर्गसमाप्तिं श्लोकबन्धेनाह-श्रीहर्षमिति । [कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः] कविराजराजिमुकुटानां विद्वच्छ्रेष्ठश्रेणीमौलिनाम् अलङ्कारः अलङ्कारभूतः, हीरो वज्रमणिः, श्रीहीरो नाम विद्वान् [जितेन्द्रियचयं] श्रीहर्षं = श्रीहर्षनामानं यं सुतं सुषुवे = जनयामास मामल्लदेवी = नाम स्वमाता सा च यं सुतं सुषुवे । [तच्चिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले] तस्य श्रीहर्षस्य, यश्चि- न्तामणिमन्त्रः ब्रह्मणो मन्त्रस्तस्य चिन्तनमुपासना, तस्य फले फलभूते, शृङ्गारभङ्ग्या = शृङ्गाररसवत्या, चारुणि [नैषधीयचरिते] निषधानां राजा नैषधो नलः तदीय- चरिते नलचरितनामके, महाकाव्ये, अयमादिः = प्रथमः सर्गो गतः = समाप्त इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । शार्दूलविक्रीडितमेतत् । ‘सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्’ इति लक्षणात् ॥१४५॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरि- विरचितायां जीवातुसमाख्यायां नैषधटीकायां प्रथमः सर्गः समाप्तः ।

सर्गः २ ] जीवातु मद्यन्तिकासहितम् । ७३ कविराज-समूहों के मुकुटों के अलङ्कार रूप हीरा मणि (अर्थात् असाधारण राष्ट्रकवि) श्रीहीर नामक पिता तथा (अपने सौन्दर्य से मा = रमा को जीतने वाली) मा-मल्लदेवी माता ने जिस जितेन्द्रिय (विद्या-श्री से हर्षित होने वाले) श्रीहर्ष नामक पुत्र को उत्पन्न किया; उसके चिन्तामणि मन्त्र की उपासना (ब्रह्म- मन्त्र के जाप) जनित फल और शृङ्गार रस की रचना से मनोहर, नैषधीय चरित नामक महाकाव्य का यह प्रथम सर्ग समाप्त हुआ ॥१४५॥ द्वितीयः सर्गः । अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात् ततः । वचसामपि गोचरो न यः स तमानन्दमविन्दत द्विजः ॥ १ ॥ अधिगत्येति । अथ = मोचनानन्तरं स द्विजः = पक्षी, विप्रश्च । 'दन्तविपा- ण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । जगत्यधीशवरात् = क्ष्मापतेः, भुवनपतेश्च । 'जगती भुवने क्ष्मायाम्' इति विश्वः । पुरुष तमात् = पुरुषश्रेष्ठात्, विष्णोश्च । तत - तस्मात् प्रकृतान्नलात्, अन्यत्र प्रसिद्धाच्च । मुक्ति = मोचनं, निर्वाणञ्च । अधिगत्य = प्राप्य यः = आनन्दो वचसामपि न गोचरः = वक्तुमशक्यः 'यतो वाचो निव- र्त्तन्ते' इत्यादेर्वाङ्मानसगोचरश्च । तमानन्दं, परमानन्दञ्च अविन्दत = अलभत । विदेर्लाभार्थात् 'कर्त्तृभिप्राये क्रियाफले' इत्यात्मनेपदम् । 'शेमुचादीनाम्' इति नुमा- गमः । अत्राभिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रणादुभयश्लेषानुपपत्तेर्भेदान्तरानवका- शाल्लक्षणायाश्च मुख्यार्थबाधमन्तरेणासम्भवात् ध्वनिरेवायम् । ब्राह्मणस्य विष्णोर्मो- क्षानन्दप्राप्तिलक्षणाथन्तरप्रतीतेर्न श्लेषः प्रकृताप्रकृतोभयगतः । अस्मिन् सर्गे एक- शतश्लोकपर्यन्तं वियोगिनीवृत्तम् । 'विषमे ससजा गुरुः समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियो- गिनी' इति लक्षणादिति संक्षेपः ॥ १ ॥ तब उस द्विज (हंस पक्षी) ने पुरुषर्षभ पृथ्वीपति नल के हाथों से छुटकारा पाकर, जो आनन्द प्राप्त किया वह उसी प्रकार वर्णनातीत है, जिस प्रकार कोई (ब्रह्मवेत्ता) ब्राह्मण भगवान् पुरुषोत्तम जगन्नाथ के हाथों मुक्ति पाकर, वाणी से परे परमानन्द प्राप्त करता है ॥ १ ॥

७४ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri अधुनीत खगः स नैकधा तनुमुत्फुल्लतनूरुहीकृताम् । करयन्त्रणदन्तुरान्तरे व्यलिखच्चञ्चुपुटेन पक्षतौ ॥ २ ॥ अधुनीतेति । स खगः = हंसः, उत्फुल्लतनूरुहीकृतां = नृपकरपीडना- दुद्बुद्धपतत्रीकृतां । 'पतत्रञ्च तनूरुहम्'इत्यमरः । तनुं = शरीरं नैकधा = अनेकधा । नञर्थस्य 'सुप्सुपा'इति समासः । नञ्समासे न लोपप्रसङ्गः । अधुनीत=धुतवान् । धूञः क्रयादेर्लङिति तङ् । 'प्वादीनां ह्रस्वः' इति ह्रस्वः । किञ्च [ कर-यन्त्रण- दन्तुरान्तरे ] करयन्त्रणेन नृपकरपीडनेन, दन्तुरे निम्नोन्नतमध्यप्रदेशे । पक्षती = पक्षमूले । 'स्त्री पक्षतिः पक्षमूलम्'इत्यमरः । चञ्चुपुटेन = त्रोटिसम्पुटेन, व्यलिखत् =विलेखनेन ऋजूचकारेत्यर्थः । एतदादेः श्लोकचतुष्टयेषु स्वभावोक्तिरलङ्कारः ॥२॥ उस राजहंस ने अपने उत्फुल्ल रोमवाले शरीर को अनेक प्रकार से फड़- फड़ाया ; और सम्पुट के समान संयुक्त चञ्चु-युगल से अपने डैनों की जड़ को कुरेदा, कि जिसका विचला हिस्सा, नल के हाथ (की अंगुलियों के बन्धन) में रहने से, ऊँचा-नीचा हो गया था ॥ २ ॥ अयमेकतमेन पक्षतेरधिमध्योध्वंगजङ्घमङ्घ्रिणा । स्खलनक्षण एव शिश्रिये द्रुतकण्डूयितमौलिरालयम् ॥ ३ ॥ अयमिति । अयं = हंसः स्खलनक्षणे एव = मोचनानन्तरमेवेत्यर्थः । एकतमेनाङ्घ्रिणा पक्षतेः = पक्षमूलस्य [ अधिमध्योध्वंगजङ्घं ] मध्ये इत्यधि- मध्यम् । ऊर्ध्वगा ऊर्ध्वगामिनो जङ्घा यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा कण्डूयनेन तत्तथा, द्रुतकण्डूयितमौलिः = सत्वरं कर्षितचूडः सन्, आलयं = निजावासं शिश्रिये = श्रितवान् ॥ ३ ॥ वह हंस-नल के हाथ से छुटकारा पाते ही, एक पंजे से जल्दी-जल्दी शिर को खुजला कर और दोनों डैनों की जड़ के बीच में जंघा ऊँची करके, — अपने घोंसले में चला गया ॥ ३ ॥ स गरुद्बनदुर्गदुर्गर्हान् कटु कीटान् दशतः सतः क्वचित् । नुनुदे तनुकण्डुपण्डितः पटुचञ्चुपुटकोटिकुट्टनैः ॥ ४ ॥ स इति । पण्डितः = निपुणः स = हंसः [ गरुद्बनदुर्गदुर्गर्हान् ] गरुतः पक्षा एव वनदुर्गं, तत्र दुर्गर्हान् ग्रहीतुमशक्यान्, कटु=तीक्ष्णां, दशतः=दन्तैस्तुदतः, क्वचित् = कुत्रचिदेव सतः = वर्त्तमानान् कीटान् = क्षुद्रजन्तून् [ पटुचञ्चुपुट-

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri कोटिकुट्टनैः ] पटुचञ्चूपुटस्य समर्थत्रोटेः कोट्योः अग्रेण कुट्टनैः घट्टनैस्तनुरल्पा कण्डूर्यस्मिन्, तनुकण्डु यथा तथा । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वः । नुनुदे = निवारितवान् । 'स्वरितञितः' इत्यात्मनेपदम् ॥ ४ ॥ दुर्गरूपी पंखों के समूह में इधर-उधर घुसजाने से पकड़ में न आने वाले; कहीं (गुप्तस्थान में) रहनेवाले और तीव्रता से काटनेवाले कीड़ों को—खुजलाने में पण्डित उस हंस ने, —अपनी मजबूत चोंच की नोंक के प्रहार से धीरे-धीरे खुजला कर, निकाल बाहर किया (मारडाला) ॥ ४ ॥ अयमेत्य तडागनीडजैर्लघु पर्य्यश्रियताथ शङ्कितैः । उदड यत वैकृतात् करग्रहजादस्य विकस्वरस्वरैः ॥ ५ ॥ अयमिति । अयं = हंसः तडागनीडजैः = सरःपक्षिभिस्तत्रत्यहंसैः । 'नीडो- द्भवा गरुत्मन्तः' इत्यमरः । लघु=क्षिप्रम् एत्य=आगत्य पर्य्यश्रियत = परिवृतः । वृणोतेः कर्मणि लङ् । अथ=परिवेष्टनानन्तरम् अस्य =हंसस्य करग्रहजात् = नलकर- पीडनजन्यात् विकृतादेव वैकृताद् = विलुण्ठितपक्षस्वरूपादिकारदर्शनादित्यर्थः । स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । शङ्कितैः = चकितैः । अत एव विकस्वरस्वरैः = उच्चघोषैस्तैः उदडीयत = उड्डीनं । डीङो भावे लङ् ॥ ५ ॥ तालाब के पक्षियों ने जल्दी से आकर, उस राजहंस को घेर लिया पर बाद में, नल के हाथों में जाने से उस के अस्त-व्यस्त हुए पंखों के देखने से, त्रस्त होकर, विस्पष्टरूप से जोर-जोर शब्द करते हुए वे उड़ गये ॥ ५ ॥ दधतो बहुशैव लक्षमतां धृतरुद्राक्षमधुव्रतं खगः । स नलस्य ययौ करं पुनः सरसः कोकनदभ्रमादिव ॥ ६ ॥ दधत इति । अथ स खगः = हंसः, [ बहुशैवळक्षमतां ] बहुशैवला भूरि- शैवला, क्ष्मा भूर्यस्य तद्बहुशैवल्दमं, तस्य भावः तत्ता तां दधतः = दधानात् सरसः = पल्वलात् [ बहुशैव-लक्षमता ] बहूनि शैव-लक्ष्मशानि शिवभक्तचिह्नानि यस्य स बहुशैव-लक्ष्म तस्य भावः, तत्ता तां दधतः = दधानस्य नलस्य [धृतरुद्रा- क्षमधुव्रतं ] रुद्राक्षाणि मधुव्रता इवेत्युपमितसमासः । ते धृता येन तं करं कोक- नदभ्रमात् = रक्तोत्पलभ्रान्तेः इव पुनर्ययौ । कोकनदं तु रुद्राक्षसदृशमधुव्रतं खलु । अत्र बहुशैवलेत्यादौ शब्दश्लेषः। सरसि वणिता रुद्राक्षमधुव्रतमित्युपमा, तत्सा- पेक्षा चेयं कोकनदभ्रमादिवेत्युत्प्रेक्षेति सङ्करः ॥ ६ ॥

७६ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः वह राजहंस—चतुर्दिक् पृथ्वी में व्याप्त बहुत सी सेवार वाले और रुद्राक्ष के समान भ्रमर धारण करने वाले सरोवर से--विविध शैवचिह्नों ( भस्म, त्रिपुण्ड्र ) के धारण करने वाले और भौरों की पंक्ति के समान रुद्राक्ष धारण करने वाले ( सरोवरतुल्यशरीर वाले ) नल के ( रक्तवर्ण ) हाथ में, कोकनद ( लाल कमल ) की भ्रान्ति ( धोखे ) से, मानों फिर चला आया ॥ ६ ॥ पतगश्चिरकाललालनादतिविश्रम्भमवापितो नु सः । अतुलं विदधे कुतूहलं भुजमेतस्य भजन् महीभुजः ॥ ७ ॥ अथास्य स्वयमागपनादुत्प्रेक्षते—पतग इति । स पतगः=हंसः चिरकालला- लन द् = उपलालनाद् अतिविश्रम्भम् = अतिविश्वासं । 'समौ विश्रम्भ-विश्वासौ' इत्यमरः । अवापितः = प्रापितो नु = किम् इत्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथं पुनः स्वय- मागच्छेदिति भावः । किञ्च एतस्य महीभुजो भुजं भजन् = स्वयमाप्नुवन् , अतुलं कुतूहलं, विदधे = कौतुकञ्चकारेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षावृत्त्यनुप्रासयोः शब्दार्थालङ्कार- योस्तिलतण्डुलवत् संसृष्टिः । 'एकद्वित्र्यादिवर्णानां पुनरुक्तिर्भवेद्यदि । सङ्ख्यानियम- मुल्लङ्घ्य वृत्त्यनुप्रास इरितः' इति ॥ ७ ॥ उस हंस ने—बहुत देर तक लालन के निमित्त ( कोमल भाव से हाथ में ) लिये रहने के कारण, मानों अत्यन्त विश्वस्त हो, उन के हाथ का आश्रय लेकर— राजा नल के ( मन में ) अनुपम कुतूहल उत्पन्न किया ॥ ७ ॥ नृपमानसमिष्टमानसः स निमज्जत्कुतुकामृतोर्मिषु । अवलम्बितकर्णशष्कुलीकलसीकं रचयन्नवोचत ॥ ८ ॥ नृपमानसमिति । इष्टमानसः = प्रियमानसः स = राजहंसः । [ कुतुका- मृतोर्मिषु ] कुतुकं हर्षस्तदेव अमृतं सुधा तस्योर्मिषु निमज्जद् = अन्तर्गतं नृप- मानसं = नलमनः । [ अवलम्बित-कर्णशष्कुली-कलसीकं ] कर्णौ शष्कुल्याविवि कर्णशष्कुल्यौ ते एव कलस्यौ ते अवलम्बिते अवधीकृते धृते च येन तत्तथोक्तं । 'नद्यृतश्च'इति कन् । रचयन्=कुर्वन् अवोचत=उक्तवान् । जले मज्जन्नपि तरणार्थं कलसमवलम्बते, तद्वत् । कर्णशष्कुली-कलश्यावित्युपमारूपकयोः संसृष्टिः ॥ ८ ॥ मानसरोवर-प्रिय हंस ने—कुतूहलरूप अमृत-तरङ्गों में डूबते हुए, राजा नल के चित्त को, ( जिस प्रकार कोई व्यक्ति दो कलशों को फेंक कर, जल-तरङ्गों में

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७७ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri डूबते हुए मनुष्य को बचाता है, उसी प्रकार ) कानों के ( दो ) छेद रूपी दो कलशों का अवलम्बन ( सहारा ) देकर, — कहा ॥ ८ ॥ मृगया न विगीयते नृपैरपि धर्मागममर्मपारगैः । स्मरसुन्दर ! मां यदत्यजस्तव धर्मः स दयोदयोज्ज्वलः ॥ ९ ॥ मृगयेति । धर्मागममर्मपारगैः = धर्मशास्त्रतत्त्वपारदर्शिभिः अपि । 'अन्तात्यन्ताध्वरदूरपारसर्वानन्तेषु डः' इति गमेर्डप्रत्ययः । नृपैर्मृगया = आखेटो न विगीयते=न गर्ह्यते, तथापि हे स्मरसुन्दर ! माम् अत्यज इति यत् स=त्याग- स्तव [ दयोदयोज्ज्वलः ] दयोदयेनोज्ज्वलो विमलः, निरुपाधिक इति यावत् । धर्मः=सुकृतं; न केवलमाकारादेव सुन्दरोऽसि, किन्तु धर्मतोऽपीति भावः ॥ ६ ॥ धर्मशास्त्र के मर्मज्ञ राजा लोग भी शिकार की निन्दा नहीं करते । तथापि हे कामदेव के समान सुन्दर राजन् ! आपने जो ( पकड़ कर भी ) छोड़ दिया, सो इस का (एकमात्र) कारण आपका धर्म है--जो दया के आविर्भाव से सुन्दर है ॥ अबलस्वकुलाशिनो झषान् निजनीडद्रुमपीडिनः खगान् । अनवद्यतृणार्दिनो मृगान् मृगयाघाय न भूभृतां घ्नताम् ॥१०॥ ननु प्राणिहिंसा कथं न विगीयते तत आह- - अबलेति अबलस्वकुलाशिनो झषान् । दुर्बलस्वकुलघातिनो मत्स्या इति प्रसिद्धिः । निजनीडद्रुमपीडिनः = विण्मूत्रफलभक्षणादिना स्वाश्रयवृक्षपीडाकरान् खगान्, अनवद्यतृणार्दिनः = अनपराधितृणहिंसकान् मृगान् । 'अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते सुखदुःखसमन्विताः' इति मनुस्मृत्या तरुतृणादीनामपि प्राणित्वात्तद्धिंसा पीडैव' इति भावः । सर्वत्रापि ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः । घ्नतां = हिंसतां भूभृतां=राज्ञां मृगया अघाय=पापाय, न भवति ; तद्दण्डस्य दण्डरूपत्वात्, प्रत्युताकरणे दोष इति भावः ॥१०॥ अपने कुल के दुर्बल जीवों को खा जाने वाली मछलियों के, अपने घोंसला के पेड़ों को ( पत्ते, टहनी आदि को तोड़ कर, फल खा कर उस पर बीट कर ) कष्ट पहुँचाने वाले पक्षियों के और निरपराध ( कुश-कास आदि ) तिनकों को भक्षण कर पीड़ा पहुँचाने वाले मृगों के मारने वाले राजाओं को, शिकार करने से पाप नहीं लगता ॥१०॥ यदवादिषमप्रियं तव प्रियमाधाय नुनुत्सुरस्मि तत् । कृतमातपसंज्वरं तरोरभिवृष्ट्यामृतमंशुमानिव ॥ ११ ॥

७८ नैषधचरितम् । [द्वितीयः तथापि किमर्थं पुनरागत इत्यत आह—यदिति । तब यद् अप्रियम् अव- दिषम् = अवोचम् । प्रियम् आधाय=प्रियं कृत्वा, तत् अप्रियं, तरोः कृतं=स्व- कृतम् [आतपसञ्ज्वरं] आतपसन्तापम् अमृतम् = उदकम् अभिवृष्य । 'पयः कीलालममृतम्'इत्यमरः । अंशुमानिव नुनुत्सुः = नोदितुं प्रमाष्टुमिच्छुः अस्मि ! 'नुदप्रेरणे' इत्यस्माद्धातोः सन्नन्तादुप्रत्ययः ॥ ११ ॥ जिस प्रकार आतप (धूप) से की गयी वृक्ष की पीडा को, जल बरसा कर, सूर्य निवारण कर देता है, उसी प्रकार हे राजन् ! (पूर्व में) आपसे जो मैंने अप्रिय (कर्णकटु) वचन कहे थे, उन (अप्रिय शब्दों) का, प्रिय शब्दों को कहकर, परिमार्जन करना चाहता हूँ ॥ ११ ॥ उपनम्रमयाचितं हितं परिहर्तुं न तवापि साम्प्रतम् । करकल्पजनान्तराद्विधेः शुचितः प्रापि स हि प्रतिग्रहः ॥ १२ ॥ तर्हि भवन्मोचनं सुकृतमेव मम पर्याप्तम् किं दृष्टोपकारेणेति न वाच्यमित्याह- उपनम्रमिति । अयाचितम् = अप्रार्थितम् , उपनम्रम् = उपनतं हितम् = इह चामुत्र चोपकारकं, तवापि परिहर्तुं न साम्प्रतं = न युक्तम् । 'अयाचितं हितं ग्राह्यमपि दुष्कृतकर्मणः'इति स्मरणादिति भावः । तदपि मादृशात् कथं ग्राह्यमत आह--करेति । हि = यस्मात्कारणात्, स प्रतिग्रहः [कर-कल्प-जनान्तरात् ] करकल्पं करस्थानीयमित्यर्थः । ईषदसमाप्तौ कल्पप्प्रत्ययः । यज्जनान्तरं स्वयं यस्य तस्मात् शुचितः = शुद्धाद् विधेः = ब्रह्मणः प्रापि = प्राप्तः, न तु मत्त इति भावः । आप्नोतेः कर्मणि लुङ् । विधिरैव ते दाता, अहं तस्योपकरणमात्रम् ; अतो न याच्ञालाघवं तवेति भावः ॥ १२ ॥ बिना माँगे, किन्तु स्वयमेव आए हुए, कल्याण-कारक पदार्थ का परित्याग करना—आप (जैसे चक्रवर्ती सम्राट्) को भी उचित नहीं है; क्योंकि यह प्रति- ग्रह (उपहार) अपने हाथ सदृश (सर्वथा परिचित एवं स्वाधीन) दूसरे पवित्र जन (अर्थात् मुझ) से प्राप्त होने पर भी वस्तुतः विधाता (सौभाग्य) द्वारा प्राप्त हुआ है, यह समझना चाहिए ॥ १२ ॥ पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्यै तव किं प्रभूयते ? । इति वेद्मिन तु त्यजन्ति मां तदपि प्रत्युपकर्तुमर्त्तयः ॥ १३ ॥ ननु सार्वभौमस्य मे तिरश्चा त्वया किमुपकरिष्यत ? तत्राह—पतगेनेति ।

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७९ पतङ्गेन = पक्षिमात्रेण मया जगतपतेः = सार्वभौमस्य तव, उपकृत्य = उपकाराय प्रभूयते = क्षम्यते किं = न भूयत एवेत्यर्थः । भावे लट् । इति वेद्मि = अक्षमत्वं जानामि, तु तदपि = तथापि, अत्तयः, यास्तु त्वया विनिवर्तिता इति भावः । मां प्रत्युपकर्त्तुं न त्यजन्ति, प्रत्युपकरणाय प्रेरयन्तीत्यर्थः । अत्र पतगोऽप्यहं महोपकारिणस्ते महोपकारं करवाणीति भावः ॥ १३ ॥ मैं पक्षी होकर भी, आप जैसे चक्रवर्ती का उपकार करने में क्या समर्थ हो सकता हूँ ?-यह बात मैं जानता हूँ, तथापि प्रत्युपकार करने की, मेरी मानसिक पीड़ा, मेरा पीछा नहीं छोड़ रही है ॥ १३ ॥ अचिरादुपकर्त्त राचरेदथवाऽऽत्मौपयिकीमुपक्रियाम् । पृथुरित्थमथाणुरस्तु सा न विशेषे विदुषामिह ग्रहः ॥ १४ ॥ अथ वा यथाशक्ति पक्षोऽस्त्वित्याह-अचिरादिति । अथवा उपकर्त्तुः, अचिरात्, = अविलम्बात् । उपाय एवौपयिकः । विनयादित्वात् स्वार्थे ठक् । 'उप- धाया ह्रस्वत्वञ्च' इति ह्रस्वः । तत आगता औपयिकी, ताम् आत्मौपयिकीं = स्वोपायसाध्यामित्यर्थः । तत आगत इत्यण्प्रत्यये 'टिड्ढाणञ्'इत्यादिना ङीप् । उपक्रियामाचरेत् = प्रत्युपकारं कुर्यात् । चरधातो र्विधिलिङ् । इत्थम् = एवं सति सा = उपक्रिया पृथुः = अधिका अस्तु अथ = अथवा अणुः =अल्पाऽस्तु विदुषां = विवेकिनाम् इह = अस्मिन् विषये विशेषे ग्रहः = आग्रहो न । गुण- ग्राहिणो विवेकिनः कृतज्ञतामेव अस्य पश्यन्ति, न दोषमन्विष्यन्तीत्यर्थः ॥१४॥ अथवा, मनुष्य को चाहिए कि उपकार करने वाले के प्रति, यथासम्भव यथा- शक्ति अपनी उपाय क्रिया द्वारा अविलम्ब उपकार कर दें । वह प्रत्युपकार चाहे छोटा या बड़ा-इस विषय में विवेकीजन विशेष आग्रह नहीं मानते ॥ १४ ॥ भविता न विचारचारु चेत्तदपि श्रव्यमिदं मदोरितम् । खगबागियमित्यतोऽपि किं न मुदं दाभ्यति कीरगीरिव ? ॥ १५ ॥ अथ स्ववाक्ये आदरं याचते-भवितेति । हे नृप ! इदं = वक्ष्यमाणं मदो- रितं = मद्बचनं । [ विचारचारु ] विचारे विमर्शो, चारु युक्तं, न भविता = न भविष्यति चेत्तदपि = अविचारितरमणीयमपि श्रव्यं = श्रोतव्यम् । इयं खगवाक् इति अतः अपि हेतोः कीरगीः = शुकवाक् इव मुदं किं न दास्यति ? दास्यत्येव । प्रयोजनान्तराभावेऽपि कौतुकादपि श्रोतव्यमित्यर्थः । ददातेः लुट् ॥१५॥

८० नैषधचरितम् । [ द्वितीयः Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri भले ही मेरी बात विचार के योग्य न हो, तो भी आप को सुननी चाहिए। पक्षी की बोली होने के कारण, तोते की बोली की भाँति, क्या ये आनन्ददायक न होंगी ? ॥ १५ ॥ स जयत्यरिसार्थसार्थकी-कृतनामा किल भीमभूपतिः । यमवाप्य विदर्भभूः प्रभुं हसति द्यामपि शक्रभर्तृकाम् ॥ १६ ॥ अथ यद्वक्तव्यं तदाह-स इति । [अरिसार्थसार्थकीकृत-नामा ] अर्थेन अभिधेयेन सह वर्त्तत इति सार्थ कम् । 'तेन सह' इति तुल्ययोगे इति बहुव्रीहिः । 'वोप- सर्जनस्य' इति सहशब्दस्य विकल्पात् सभावः । 'शेषाद्विभाषा' इति कप् समासान्तः । ततश्च्विरभूततद्भावे, अरिसार्थेषु शत्रुसङ्घेषु, सार्थकीकृतं नाम भीम इत्याख्या येन स तथोक्तः । स=प्रसिद्धः । बिभ्यत्यस्मादिति भीमः, 'भियो मः' इत्यपादानार्थे निपातनान्मप्रत्यय औणादिकः । भीम इति भूपतिः = नृपः, जयति किल = सर्वोत्कर्षेण वर्त्तते खलु । विदर्भभूः = विदर्भदेशः, यं = भूपतिं प्रभु = भर्त्तारम् अवाप्य शक्रो भर्त्ता यस्यास्तां शक्रभर्तृकां । 'नद्यृतश्च' इति कप् । द्यां = दिवं अपि हसति, किमुतान्यभर्तृकदेशानित्यर्थः । स्त्रियो हि भर्तु रुत्कर्षाद्वासं कुर्वन्तीति भावः। अत्र विदर्भभुवोऽपि द्युहासासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः ॥ १६ ॥ शत्रुओं के वर्ग में अपने (भीम) नामक को सार्थक करने वाले (अर्थात् भीम के नाम से शत्रुओं को भीषण भय होता था), विख्यात भूपति भीम की जय हो। जिन्हें अपना पति पाकर, विदर्भ-भूमि-इन्द्रपति वाली अमरावती पुरी का भी उपहास करती है ॥ १६ ॥ दमनादमनाक प्रसेदुषस्तनयां तथ्यगिरस्तपोधनात् । वरमाप स दिष्टविष्टपत्रितयानन्यसदृग्गुणोदयाम् ॥ १७ ॥ दमनादिति । स = भीमभूपतिः, अमनाक = अनल्पं प्रसेदुषः = निजो- पासनया प्रसन्नात् । 'भाषायां सदवसश्रुवः' इति सदेर्लिटः कसादेशः । दमनात् = दमनाख्यात् तथ्यगिरः = अमोघवचनात् तपोधनात् = ऋषेः [ दिष्ट-विष्टप-त्रित- याऽनन्यसदृग्गुणोदयां ] दिष्टानां कालानां, विष्टपानां लोकानाञ्च, त्रितययोरनन्य- सदृशी गुणोदयां, कालत्रये लोकत्रये चानन्यसाधारणगुणप्रकर्षों तनयां = दुहितरं वरमाप = वरत्वेन लब्धवानित्यर्थः । 'देवाद्दृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक् प्रिये' इत्यमरः ॥ १७ ॥ CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection.

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८१ भीम राजा ने—परितोष से अत्यन्त प्रसन्न, दमनक नाम के... (Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri) नामक तपस्वी से--यह वरदान पाया कि उन्हें तीनों कालों और तीनों लोकों में लोकोत्तर सौन्दर्य आदि विविध गुणावली से सम्पन्न एक कन्या होगी ॥ १७ ॥ भुवनत्रयसुभ्रुवामसौ दमयन्ती कमनीयतामदम् । उदियाय यतस्तनुश्रिया दमयन्तीति ततोऽभिधां दधौ ॥ १८ ॥ अथास्या नामधेयं व्युत्पादयन्नेवाह-भुवनत्रयेति । असौ=वरप्रसादलब्धा तनया कर्त्री यतः तनुश्रिया = निजशरीरसौन्दर्येण करणेन । भुवनत्रयसुभ्रुवां=त्रैलोक्य- सुन्दरीणां कमनीयतामदं = सौन्दर्यगर्वं दमयन्ती = अस्तं गमयन्ती । दमेर्ण्यन्तात् 'न पादमि' इत्यादिना कर्त्रभिप्राय आत्मनेपदापवादः परस्मैपदप्रतिषेधेऽप्यकर्त्रभिप्राय- विवक्षायां परस्मैपदे लटः शत्रादेशः । उदियाय = उदिता । इणो लिट् । ततः = तस्मादेव निमित्ताद् दमयन्तीत्यभिधाम् = आख्यां दधौ । दधातेर्लिट् ॥१८॥ यतः वह कन्या अपने शरीर की कान्ति से त्रैलोक्य-सुन्दरियों के सौन्दर्य-गर्व का दमन करती हुई उत्पन्न हुई, इसीलिए उसका 'दमयन्ती' नाम ( सार्थक योगरूढ ) हो गया ॥ १८ ॥ श्रियमेव परं धराधिपाद्गुणसिन्धोरुदितामवेहि ताम् । व्यवधावपि वा विधोः कलां मृडचूडानिलयां न वेद कः ॥१९॥ अथैकविंशतिश्लोकैश्चिकुरादारभ्य पादपर्यन्तं दमयन्तीं वर्णयति-श्रियमिति । हे नृप ! ताम् = दमयन्तीं, गुणसिन्धोः = गुणसागरात्, धराधिपात् = भीमनरे- न्द्रात्, उदिताम् = उत्पन्नां श्रियं = साक्षाल्लक्ष्मीम् एव परं = ध्रुवम् अवेहि=जानीहि । अवपूर्वादिणो लोटि 'सेर्हिः' इति ह्यादेशे डित्त्वान्न सार्वधातुकगुणः संहितायामाद्गुणः । अत्र केवलादवपूर्वस्य इणो ज्ञानार्थत्वादाङ् प्रश्लेषे तदलाभात् । प्रश्लेषेऽपि 'ओमाङोश्च' इति पररूपमिति केषाञ्चित् प्रक्रियोपन्यासो वृथा प्रक्षाल्य त्यागः । अवैहीति वृद्धिरव- द्येति वामनसूत्रमप्यनाङ् प्रश्लेष एव भ्रान्तिप्राप्तवृद्धिप्रतिषेधपरम् । गुण एव युक्तः इति व्याख्यानात्, अन्यथा 'ओमाङोश्च' इति पररूपमेव युक्तमित्युच्येत इति । न च देशव्यवधानान्न श्रीरेवेति वाच्यमित्याह-व्यवधौ = व्यवधाने सत्यपि । 'उप- सर्गे घोः किः' इति किप्रत्ययः । मृडचूडानिलयां=हरशिखाश्रयां कलां विधोः= इन्दोरेव कलां को वा न वेद = सर्वोऽपि वेदैवेत्यर्थः । 'विदो लटो वा' इति वैकल्पिको णलादेशः । यथा हरशिरोगतापि कला चन्द्रकलैव तथा भीमभवनोदिताप्येषा ६

८२ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः श्रीरेवेति सन्दर्भेनातिशयोक्तिः । अत्र श्रीकलयाः नृपमृडोर्वाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्ब- भावेन सामान्यधर्मवत्तया निर्दिष्टाविति दृष्टान्तालङ्कारः । 'यत्र वाक्यद्वये बिम्बप्रति- बिम्बतयोच्यते । सामान्यधर्मः काव्यज्ञैः स दृष्टान्तो निगद्यते' ।। इति लक्षणात् ।। १६ ।। गुण-सागर राजा भीम से उत्पन्न उस दमयन्ती को साक्षात् लक्ष्मीस्वरूप ही समझिए । व्यवधान ( शिवजी के अप्रत्यक्ष ) होने पर भी कौन नहीं जानता कि उनके भाल पर चन्द्रकला विराजमान रहती है ? ।। १६ ।। चिकुरप्रकरा जयन्ति ते विदुषी मूर्द्धनि सा बिभर्ति यान् । पशुनाप्यपुरस्कृतेन तत्तुलनामिच्छतु चामरेण कः ॥२०॥ चिकुरप्रकरा इति । ते चिकुरप्रकराः = केशसमूहाः, जयन्ति = सर्वोत्क- र्षेण वर्तन्ते । यान्, वेत्तीति विदुषी = विशेषज्ञज्ञा । विदेः शतृर्वसुः । 'उगितश्च' इति ङीप् । वसोः सम्प्रसारणम् । सा = दमयन्ती मूर्द्धनि बिभर्ति । विद्वद्ग्रह एव सर्वस्याप्युत्कर्षहेतुरिति भावः । अत एव पशुना = तिरश्चा चमरीमृगेणापि अपुरस्कृतेन = अनादृतेन चामरेण = चमरीपुच्छेन सह तत्तुलनां = तेषां चिकुराणां समीकरणं क इच्छतु; न कोऽपीत्यर्थः । सम्भावनायां लोट् । अत्र तुलनानिषेधस्यापुरस्कृतपदार्थहेतुकत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् । 'हेतोर्वाक्यपदा- र्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्' इति लक्षणात् ॥२०॥ वे केशकलाप धन्य हैं-जिन्हें विदुषी दमयन्ती अपने मस्तक पर धारण करती है । ऐसा कौन ( सहृदय ) व्यक्ति होगा जो ( चमर ) पशु ( महामूर्ख ) से भी अपुरस्कृत ( पूँछ होने के कारण पीछे धारण किए हुए; तिरस्कृत ) चमर नामक मृग की पूँछ की रोम-राजि से उस दमयन्ती के केश-कलाप की तुलना करने की इच्छा करे ? ॥ २० ॥ स्वदृशोर्जनयन्ति सान्त्वनां खुरकण्डूयनकैतवान्मृगाः । जितयोरुदयत्प्रमीलयोस्तदखर्वेक्षणशोभया भयात् ॥ २१ ॥ स्वदृशोरिति । मृगाः = हरिणाः [तदखर्वेक्षणशोभया] तस्या दमयन्त्याः, अखर्वयोरयतयोरीक्षणयोर्दृष्ट्योः शोभया कान्त्या, जितयोः, अत एव भयादुदय- त्प्रमीलयोः = उत्पद्यमाननिमीलनयोः स्वदृशोः = निजनयनयोः, [ खुरकण्डू- यनकैतवात् ] खुरैः शफैः । 'शफं क्लीबे खुरः पुमान्'इत्यमरः । कण्डूयनस्य कर्षणस्य कैतवाच्छलात्, सान्त्वनां जनयन्ति = लालनां कुर्वन्ति । यथा लोके

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८३ परपराजिता निमीलिताक्षाः स्वजनभयविनिवृत्तये करतलस्पर्शादिभिः सान्त्व्यन्ते, तद्वदिति भावः । अत्र कैतवशब्देन कण्डूयनमपहुत्य सान्त्वनारोपादपह्नवभेदः ॥२१॥ उस दमयन्ती के विशाल नयनों की शोभा से पराजित हो जाने के कारण, मानों हरिण भय से आँखें बन्द हो जानेवाली मूर्च्छा आ जाने के कारण अपने नेत्रों को खुजलाने के बहाने ( उसी प्रकार ) सान्त्वना देते हैं ( जिस प्रकार शत्रु से पराजित हो जाने के कारण कोई व्यक्ति उसके त्रास के कारण आँखें मींच लेता है, फिर किसी के हाथ फेरने से सान्त्वना प्राप्त करता है ) ॥२१॥ अपि लोकयुगं दृशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमस्वसुर्व्यतिभाते सुतरां धरापते ! ॥२२॥ अपीति । हे धरापते ! [ दमस्वसुः ] दमो नाम भीमस्यैवात्मजस्तस्य स्वसुर्दमयन्त्याः, लोकयुगं = मातापितृकुलयुगं अपि श्रुतिगामितया = वेदप्रसिद्ध- तया, सुतरां व्यतिभाते = परस्परोत्कर्षेण भातः । तथा दृशौ = नेत्रे अपि श्रुति- गामितया = कर्णान्तविश्रान्ततया व्यतिभाते = परस्परोत्कर्षेण भातः । तथा [ श्रुत- दृष्टाः ] श्रुताः श्रुतिप्रसिद्धाः, ते च ते दृष्टाः लोकप्रसिद्धाश्च । विशेषणयोरपि विशेषणविशेष्यभावविवक्षायां विशेषणसमासः । ते रमणीगुणाः = स्त्रीधर्मा अपि श्रुतिगामितया = जनैः श्रूयमाणतया । 'श्रुतिः श्रोत्रे तथाऽऽम्नाये वार्त्तायां श्रोत्र- कर्मणि' इति विश्वः । सुतरां व्यतिभाते = व्यतिहारेण भान्ति । 'आत्मनेपदेष्वनतः' इति झस्यादादेशः । सर्वत्र कर्त्तरि कर्मव्यतिहारे' इत्यात्मनेपदम् । अदादित्वाच्छपो लुक्, सर्वत्र टेरेत्वम् । अत्र लोकयुगादीनां त्रयाणामपि प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतविषयु- तुल्ययोगिताभेदः । 'प्रस्तुताप्रस्तुतानाञ्च केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता' इति लक्षणात् ॥२२॥ हे राजन् ! दमयन्ती के दोनों ( माता-पिता के ) कुल—श्रुतिगामी ( वेद- प्रसिद्ध ) होने के कारण; उसके दोनों लोचन-श्रुतिगामी ( कर्णपर्यन्त विस्तृत ) होने के कारण; और श्रुत-दृष्ट ( श्रुति-प्रसिद्ध तथा लोक-प्रसिद्ध अर्थात् वैदिक एवं लौकिक; जो सुने जाते हैं और उसमें प्रत्यक्ष देखे जाते हैं वे ) उसके ( सौन्दर्य, कला, विद्या, नारीधर्म आदि ) रमणी-गुण श्रुतिगामी ( सब लोगों के श्रवण-गोचर ) होने के कारण अत्यन्त श्लाघनीय हैं ॥२२॥

८४ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः नलिनं मलिनं विवृण्वती पृषतीमस्पृशती तदीक्षणे । अपि खञ्जनमञ्जनान्विते विदधाते रुचिगर्वदुर्विधम् ॥२३॥ नलिनमिति । नलिनं = पद्मं, मलिनम् = अचारु विवृण्वती = कुर्वणे पृषतीं = मृगीम् अस्पृशती । असमानत्वात् दूरादेव परिहार इत्यर्थः । तदीक्षणे= तल्लोचने अञ्जनान्विते = कजलपरिष्कृते सती, खञ्जनं = खञ्जरीटाख्यं, खञ्जन- नामकः पक्षिविशेषः । 'खञ्जरीटस्तु खञ्जनः' इत्यमरः । तमपि । रुचिगर्वदुर्विधं= चारुत्वगर्व निःस्वं विदधाते = कुरुतः; सर्वथाऽप्यनुपमेये इत्यर्थः । 'निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः' इत्यमरः । ईक्षणयोर्नलिनादिमलिनीकरणाद्यसम्बन्धे सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तया चोपमा व्यज्यत इत्यलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः ॥ २३ ॥ उसकी आँखें-जब सुरमे की सलाई का स्पर्श नहीं करतीं तब तो-नलिनी को मलिन बनाती हैं और हरिणी की आँखों का दूर ही से परित्याग कर (उपहा- सास्पद बना ) देती हैं, किन्तु उसकी सुरमा लगी हुई आँखें तो (सुन्दर कृष्णवर्ण रेखा सम्पन्न) खञ्जन पक्षी के सौन्दर्य-अभिमान को भी टूक २ कर देती हैं ॥२३॥ अधरं खलु बिम्बनामकं फलमाभ्यामिति भव्यमन्वयम् । लभतेऽधरबिम्बमित्यदः पदमस्या रदनच्छदं वदत् ॥२४॥ अधरमिति । 'अधरबिम्बम्' इत्यदः पदम् अधरं बिम्बमिवेत्युपमितसमासा- साश्रयेण स्त्रीणामधरेषु यत्पदं प्रयुज्यते तदित्यर्थः । अस्याः = दमयन्त्याः रदन- च्छदम् = ओष्ठम् वदत् = अभिदधत् , तदभिधानाय प्रयुक्तं सदित्यर्थः । बिम्ब- नामकं फलं बिम्बम् अस्माद् दमयन्तीरदनच्छदाद् अधरं किल = अपकृष्टं खलु इति अधरशब्दस्यापकृष्टार्थत्वे अधरं बिम्बं यस्मात्तदिति बहुव्रीहिसमासे च सति । भव्यम् = अबाधितम् अन्वयं = वृत्तिपदार्थसंसर्गलक्षणं लभते अन्यथा समर्थसमा- साश्रयणे 'समर्थः पदविधिः' इति समर्थपरिभाषा भज्येत । तर्हि नोपमा स्यादिति भावः । अत्र दमयन्तीदन्तच्छदस्य बिम्बाधरीकरणासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरति- शयोक्तिः, पूर्ववत् ध्वनिश्च ॥२४॥ 'अधर-बिम्ब' पद दमयन्ती के ओठ की भव्यरूपता को प्रकट करता है । (दूसरी महिलाओं के सम्बन्ध में 'अधरबिम्ब' पद का अर्थ बिम्ब फल के समान अधर' उपमितसमासाश्रयेण समर्थित भले ही होवे ) पर दमयन्ती के सम्बन्ध में

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८५ उसका वास्तविक अर्थ यही निकलता है कि बिम्ब (पके हुए कुन्दरू) केवल आकार में, वर्ण में और स्वाद में ) दमयन्ती के होठ से वस्तुतः अधर (हीन) हैं ॥२४॥ हृतसारमिवेन्दुमण्डल दमयन्तीवदनाय वेधसा । कृतमध्यबिलं विलोक्यते धृतगम्भीरखनीखनीलिम ॥२५॥ हृतसारमिति । इन्दुमण्डल दमयन्तीवदनाय = तन्निर्माणायेत्यर्थः । 'क्रियार्थोपपदस्य'इति चतुर्थी । वेधसा हृतसारम्=उद्धृतमध्यांशम् इव । कुतः ? कृतमध्यबिल = विहितमध्यरन्ध्रम् अत एव [ धृतगम्भीरखनीख-नीलिम ] धृतो गम्भीरखनीखस्य निम्नमध्यरन्ध्राकाशस्य, नीलिमा नैल्यं तथा विलोक्यते । 'खनिः स्त्रियामाकरः स्यात्'इत्यमरः । 'कृदिकारादक्तिनः' इति ङीप् । अत्र कलङ्का- पह्नवेन खनीलिमारोपादपह्नवभेदः । स च कृतमध्यबिलमित्येतत्पदार्थहेतुककाव्य- लिङ्गाद्यनुप्राणितः । तदपेक्षा चेयं हृतसारमित्युत्प्रेक्षेति सङ्करः । तया चोपमा व्यज्यत इति पूर्ववत् ध्वनिः ॥ २५ ॥ ब्रह्मा ने दमयन्ती का मुख बनाने के लिए, चन्द्र-बिम्ब का मानो सार-भार निकाल लिया है, इसी कारण उसके बीच में बिल (सूराख) हो गया है । चन्द्रमा के उस गम्भीर खात ( गहरे छेद ) से वास्तव में आकाश की नीलिमा दिखलायी पड़ती है ॥ २५ ॥ धृतलाञ्छनगोमयाञ्छनं विधुमालेपनपाण्डरं विधिः । भ्रमयत्युचितं विदर्भजानननीराजनवर्द्धमानकम् ॥२६॥ धृतेति । विधिः = ब्रह्मा [ धृत-लाञ्छन-गोमयाञ्छनं ] धृतं लाञ्छन- मङ्क एव गोमयाञ्छनं मध्यस्थितगोमयसंश्लेषणम् येन तम् । आलेपनपाण्डरं = निजकान्तिसुधाधवलितमित्यर्थः । विधुं = चन्द्रमेव [ विदर्भजानन-नीराजन- वर्द्धमानकं ] विदर्भजाननस्य वैदर्भीमुखस्य, नीराजनवर्द्धमानकं नीराजनशरावम्। 'शरावो वर्द्धमानके' इत्यमरः । किरणदीपकलिकायुक्तमिति भावः । भ्रमयति, उचित । लोकोत्तरत्वात् इति भावः । एवं नीराजयन्तीति देशाचारः । अत्र विधु- तलाञ्छनादेर्नीराजनशरावगोमयादित्वेन रूपणात् सावयवरूपकम् ॥ २६ ॥ ( जिस प्रकार नज़र लगने पर ऐपन और गोबर एक में मिला, परई में रखकर, उस व्यक्ति के शिर पर घुमाया जाता है, उसी प्रकार ) कलङ्क रूप गोबर के लेप वाले, ऐपन के समान सफेद लगने वाले चन्द्रमा को, विदर्भराजकुमारी

८६ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः दमयन्ती के मुख की आरती उतारने के लिए, ब्रह्मा उस आरती-पात्र ( कसोरे ) के समान घुमाते रहते हैं ॥२६॥ सुषमाविषये परीक्षणे निखिलं पद्ममभाजि तन्मुखात् । अधुनापि न भङ्गलक्षणं सलिलोन्मज्जनमुज्झति स्फुटम् ॥२७॥ सुषमेति । [ सुषमाविषये ] सुषमा परमा शोभा, सैव विषयः, यस्मिन् । परीक्षणे = जलदिव्यशोधने कृते निखिलं पद्मं = पद्मजातं तन्मुखात् अपादानात्, भङ्गावधित्वात् अभाजि = अभञ्जि, स्वयमेव भग्नमभूदित्यर्थः । स्फुटं । कर्त्तरि लुङ् । 'भञ्जेश्च चिणि' इति वैभाषिको नकारलोपः । अत एव अधुनापि भङ्गलक्षणं= पराजयचिह्नं [ सलिलोन्मज्जनं ] सलिलादुन्मज्जनं क्षणमपि नोज्झति = न जहाति । जलदिव्योन्मज्जनस्य पराजयलिङ्गत्वस्मरणादिति भावः । उन्मज्जनक्रिया- निमित्तेयं भङ्गोत्प्रेक्षा ॥२७॥ सर्वोत्तम शोभा की परीक्षा ( अर्थात् कमलों की परमा शोभा है, अथवा दमयन्ती के मुख की; इस परीक्षा-प्रतिद्वन्द्विता ) में सब कमल दमयन्ती के मुख से स्वयं ही पराजित हो गये । वे जल के ऊपर मस्तक उठाये रहते हैं—जिससे स्पष्ट है कि आज भी वे अपनी पराजय के चिह्न को नहीं छोड़ रहे हैं। [ जिस प्रकार प्राचीन काल में जल-दिव्य परीक्षा में कोई धनुष खींचकर तीर छोड़ता था और दूसरा व्यक्ति वहाँ दौड़कर आता था और उस समय तक दिव्यकारी पुरुष को जल में सिर डुबाये हुए देखता था तो उसकी जय मानता था; और जल से ऊपर मस्तक उठाये देखता था तो उसकी पराजय मानता था । उसी प्रकार कमल का जल के ऊपर मस्तक उठाये रखने से स्पष्ट है कि सुषमा की जल-दिव्य-परीक्षा में दमयन्ती के मुख से उसकी पराजय हुई है ] ॥२७॥ धनुषी रतिपञ्चबाणयोरुदिते विश्वजयाय तद्भ्रुवौ । नलिके न तदुच्चनासिके त्वयि नालीकविमुक्तिकामयोः ॥२८॥ धनुषी इति । तद्भ्रुवौ विश्वजयाय उदिते=उत्पन्ने रति-पञ्चबाणयोर्ध- नुषी, नूनमित्यादिव्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्योत्प्रेक्षा । किञ्च; [ तदुच्चनासिके ] तस्याः दमयन्त्याः, उच्चनासिके उन्नतनासापुटे, त्वयि [ नालीक-विमुक्ति-कामयोः ] नालीकानां द्रोणिचापशराणां, विमुक्ति कामयेते इति तथोक्तयोः तयोः । 'शिलिका-

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८७ नमक्ष्याचरिभ्यो णः' इति णप्रत्ययः । 'नालीकं पद्मखण्डेऽस्त्री नाली बन्दूकशस्त्रयोः' इति विश्वः । नलिके न = द्रोणिचापे न किमिति काकुः । पूर्ववदुत्प्रेक्षा ॥२८॥ क्या दमयन्ती की दोनों भौंहें - अखिल विश्व की विजय करने के लिए -- कामदेव और रति के दो धनुष-उदित हुई हैं ? क्या दमयन्ती की उठी हुई नाक के दोनों छिद्र आपके ऊपर दुन्नाली बन्दूक द्वारा गोली का प्रहार करने की इच्छा करने वाले रति-कामदेव की दो नलिकाएँ नहीं हैं ? ॥२८॥ सदृशी तव शूर ! सा परं जलदुर्गस्थमृगालजिद्भुजा । अपि मित्रजुषां सरोरुहां गृह्यालुः करलीलया श्रियः ॥२९॥ सदृशीति । हे शूर ! [ जलदुर्गस्थमृगाल-जिद्भुजा ] जलदुर्गस्थानि मृणालानि जयत इति तज्जितौ भुजौ यस्याः सा । मित्रजुषाम् = अर्कसेविनां सुहृत्सलिलानाञ्च, सहायसम्पन्नानामपीत्यर्थः । 'मित्रं सुहृदि मित्रोऽर्के' इति विश्वः । सरोरुहामपि श्रियः = शोभा, सम्पदश्च । 'न लोक'इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । कर- लीलया = भुजविलासेन, भुजव्यापारेण बलिग्रहणेन च । 'बलिहस्तांशवः कराः, लीलाविलासक्रिययोः' इति चामरः । गृह्यालुः = ग्रहीता । 'ग्रह्महणे' इति धातो- श्चौरादिकात् स्पृहि-गृहि'इत्यादिना आलुच् प्रत्ययः । 'अयामन्त' इत्यादिना णेरया- देशः । सा = दमयन्ती तव परम् = अत्यन्तं सदृशी = अनुरूपा इत्युपमालङ्कारः । शूरस्य शूरैव भार्या भवितुमर्हतीति भावः ॥ २६ ॥ हे शूर ! (जिस प्रकार आपकी दोनों भुजाएँ जलरूपी दुर्ग में रहने वाले शत्रुओं को जीतने वाली हैं और आपके हाथ अस्त्र-सञ्चालन क्रिया द्वारा मित्र- सहाय सम्पन्न शत्रुओं की राज्यलक्ष्मी को ग्रहण करनेवाले हैं, उसी प्रकार वीराङ्गना) दमयन्ती की दोनों भुजाएँ जलरूपी दुर्ग में रहनेवाले कमल-तन्तु को जीतनेवाली हैं और हाथ के सौन्दर्य-विलास रूपी लीला से, सूर्य के अनुरागी कमलों की शोभा को ग्रहण करनेवाली हैं। अतः वह एकदम तुम्हारे योग्य है ॥ २६ ॥ वयसी शिशुतातदुत्तरे सुदृशि स्वाभिविधिं विधित्सुनी । विधिनापि न रोमरेखया । कृतसीम्री प्रविभज्य रज्यतः ॥३०॥ वयसी इति । सुदृशि = दमयन्त्यां, स्वाभिविधिं = स्वव्याप्तिं, विधित्सुनी = विधातुमिच्छन्ती, अहम्अहमिकया स्वयमेवाक्रमितुमिच्छती इत्यर्थः । शिशुता- तदुत्तरे = बाल्ययौवने वयसी विधिना सीमाचिह्नेन रोमरेखया सीमाचिह्नेन

८८ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः प्रविभज्य, रोमराजः प्रागेव अत्र शैशवेन स्थातव्यं, ततः परं यौवनेनेति कालतो विभागं कृत्वा, कृतसीम्नी = कृतमर्यादे अपि । 'विभाषा ङिश्श्योः' इत्यलोपः । न रज्यतः = न सन्तुष्यतः । रम्यवस्तु दुस्त्यजमिति भावः । एतेन वयःसन्धिरुक्तः । अत्र प्रस्तुतवयोविशेषसाम्यादप्रस्तुतविवादप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः ॥ ३० ॥ शैशव और उसके बाद आनेवाले यौवन-इन दोनों अवस्थाओं को विधाता ने, समानरूप से विभाग करके (उदर और पीठ में रोओं के रेखा-चिह्न) रोम- राजि रूप से उनकी सीमा बाँध दी; परन्तु उस सुनयनी दमयन्ती पर, अपना स्वामित्व जमाने की अभिलाषा से (मैं ही इसे व्याप्त करके अड्डा जमाऊँ-यही प्रत्येक की इच्छा रहती है जिससे) वे परस्पर सन्तुष्ट नहीं रहते ॥ ३० ॥ अपि तद्वपुषि प्रसर्पतोर्गमिते कान्तिझरैरगाधताम् । स्मरयौवनयोः खलु द्वयोः प्लवकुम्भौ भवतः कुचावुभौ ॥ ३१ ॥ सम्प्रति मौनमेवाश्रित्याह-अपीति। कान्तिझरैः = लावण्यप्रवाहैः, अगाधतां = दुरवगाहतां गमिते तद्वपुषि = दमयन्तीशरीरे, प्रसर्पतोः = तरतोः, स्मरयौवन- योः द्वयोरपि, उभौ कुचौ [ प्लवकुम्भौ ] प्लवस्योन्मजनस्य कुम्भौ, प्लवनार्थे कुम्भावित्यर्थः । प्रकृतिविकारभावाभावादश्वघासादिवत्तादर्थ्ये षष्ठीसमासः । लोके तरद्भिः, अनिमज्जनाय कुम्भादिकमवलम्ब्यत इति प्रसिद्धं । भवतः खलु । अत्र कुचयोः स्मरयौवनप्लवनकुम्भत्वोत्प्रेक्षया तयोरौत्कट्यं कुचयोश्चातिवृद्धिर्व्यज्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥ ३१ ॥ दोनों स्तन उसके-लावण्य-प्रवाह से अगाध हुए-शरीर (-पयोधि) पर विहार करते हुए, कामदेव तथा यौवन के तैरने के दो घड़े हैं ॥ ३१ ॥ कलशे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमकारितागुणः । स तदुच्चकुचौ भवन् प्रभाझरचक्रभ्रममातनोति यत् ॥ ३२ ॥ कलश इति । निजहेतुदण्डजः = स्वनिमित्तकारणजन्यः, [ चक्रभ्रम- कारिता-गुणः ] चक्रभ्रमकारिता कुलालभाण्डभ्रमणजनकत्वं, सैव गुणो धर्मो रूपादिश्च । गुणः प्रधाने रूपादावित्यमरः । सः कलशे किमु = दण्डकार्ये कलशे संक्रान्तः किमु इत्यर्थः ? कुतः ? यतः = यस्मात् स = कलशः [तदुच्चकुचौ] तस्या दमयन्त्या उच्चकुचौ भवन् = तत्कुचात्मना परिणतः सन्, [ प्रभाझर-चक्रभ्रमं ] प्रभाझरे लावण्यप्रवाहे, चक्रभ्रमं चक्रवाकभ्रान्ति, कुलालदण्डभ्रमणं च, आतनोति ।

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८९ 'चक्रो गणे चक्रवाके चक्रं सैन्येरथाङ्गयोः' 'भ्रमजालं कुलालस्य भाण्डं शङ्कास्त्रयोरपि' इत्युभयत्रापि विश्वः । अत्र समवायिकारणगुणा रूपादयः कार्ये संक्रामन्ति न निमित्तगुणा इति तार्किकाणां समये स्थिते, गुण इति चक्रभ्रम इति चोभयत्रापि वाच्यप्रतीयमानयोरभेदाध्यवसाय एव 'स तदुच्चकुचौ भवन्' इति कुचकलशयोर- भेदातिशयोक्त्युत्थापितझरचक्रभ्रमात्मकक्रियानिमित्ता कुचात्मनि कलशे कार्ये चक्र- भ्रमकारितालक्षणनिमित्तकारणगुणसंक्रमलक्षणेनोत्प्रेक्षेति सङ्क्षेपः । तार्किकसमये विरोधात् विरोधाभासोऽलङ्कार इति कैश्चिदुक्तम् । तदेतदत्यन्ताश्रुतचरमलङ्कार- पारदृश्वानः शृण्वन्तु ॥ ३२ ॥ कलश में—जो चाक को घुमाने का गुण दिखाई पड़ता है, वह क्या उसे अपने निमित्तकारणीभूत कुम्हार के डण्डे से मिला है ? क्योंकि कलश—दमयन्ती के उच्चस्तन का रूप धारण कर, अपने लावण्य के प्रवाह से, कामीजनों के चित्त में, चक्र ( चाक और चकवा ) का भ्रम उत्पन्न करता है ॥ ३२ ॥ भजते खलु षण्मुखं शिखी चिकुरैर्निर्मितबर्हगर्हणः । अपि जम्भरिपुं दमस्वसुर्जितकुम्भः कुचशोभयेभराट् ॥ ३३ ॥ भजत इति । दमस्वसुः = दमयन्त्याश्चिकुरैर्निर्मितबर्हगर्हणः = कृतपिच्छ- निन्दः, जितबर्ह इत्यर्थः । शिखी = मयूरः षण्मुखं = कार्त्तिकेयं भजते खलु । तथा कुचशोभया जितकुम्भ इभराट् = ऐरावतोऽपि जम्भरिपुं = इन्द्रं भजते । परपरिभूताः प्राणत्राणाय प्रबलमाश्रयन्त इति प्रसिद्धम् । अत्र शिख्यैरावतयोः षण्मुखजम्भारिभजनस्य जितबर्हत्व-जितकुम्भत्वपदार्थहेतुकत्वात् तद्धेतुके काव्यलिङ्गे तदसम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तिश्च ॥ ३३ ॥ दमयन्ती के केश-कलाप से, अपनी पूँछ को तुच्छ समझकर, मोर तो स्कन्द- कुमार की सेवा करता है और उसके स्तनों की कान्ति से, अपने कुम्भों को पराजित ( हीन ) समझकर, ऐरावत इन्द्र की परिचर्या करता है ॥ ३३ ॥ उदरं नतमध्यपृष्ठता-स्फुरदङ्गुष्ठपदेन मुष्टिना । चतुरङ्गुलिमध्यनिर्गतत्रिबलिभ्राजि कृतं दमस्वसुः ॥ ३४ ॥ उदरमिति । दमस्वसुः उदरं, [ नतमध्य-पृष्ठता-स्फुरदङ्गुष्ठपदेन ] नत- मध्यं निम्नमध्यप्रदेशं, पृष्ठं यस्योदरस्य तस्य भावस्तत्ता तया स्फुरत् दृढग्रहणात् पृष्ठफलके स्फुटीभवदङ्गुष्ठपदमङ्गुष्ठन्यासस्थानं यस्य तेन मुष्टिना करणेन, [चतुरङ्गुलि-