नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ८१ भीम राजा ने—परितोष से अत्यन्त प्रसन्न, दमनक नाम के... (Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri) नामक तपस्वी से--यह वरदान पाया कि उन्हें तीनों कालों और तीनों लोकों में लोकोत्तर सौन्दर्य आदि विविध गुणावली से सम्पन्न एक कन्या होगी ॥ १७ ॥ भुवनत्रयसुभ्रुवामसौ दमयन्ती कमनीयतामदम् । उदियाय यतस्तनुश्रिया दमयन्तीति ततोऽभिधां दधौ ॥ १८ ॥ अथास्या नामधेयं व्युत्पादयन्नेवाह-भुवनत्रयेति । असौ=वरप्रसादलब्धा तनया कर्त्री यतः तनुश्रिया = निजशरीरसौन्दर्येण करणेन । भुवनत्रयसुभ्रुवां=त्रैलोक्य- सुन्दरीणां कमनीयतामदं = सौन्दर्यगर्वं दमयन्ती = अस्तं गमयन्ती । दमेर्ण्यन्तात् 'न पादमि' इत्यादिना कर्त्रभिप्राय आत्मनेपदापवादः परस्मैपदप्रतिषेधेऽप्यकर्त्रभिप्राय- विवक्षायां परस्मैपदे लटः शत्रादेशः । उदियाय = उदिता । इणो लिट् । ततः = तस्मादेव निमित्ताद् दमयन्तीत्यभिधाम् = आख्यां दधौ । दधातेर्लिट् ॥१८॥ यतः वह कन्या अपने शरीर की कान्ति से त्रैलोक्य-सुन्दरियों के सौन्दर्य-गर्व का दमन करती हुई उत्पन्न हुई, इसीलिए उसका 'दमयन्ती' नाम ( सार्थक योगरूढ ) हो गया ॥ १८ ॥ श्रियमेव परं धराधिपाद्गुणसिन्धोरुदितामवेहि ताम् । व्यवधावपि वा विधोः कलां मृडचूडानिलयां न वेद कः ॥१९॥ अथैकविंशतिश्लोकैश्चिकुरादारभ्य पादपर्यन्तं दमयन्तीं वर्णयति-श्रियमिति । हे नृप ! ताम् = दमयन्तीं, गुणसिन्धोः = गुणसागरात्, धराधिपात् = भीमनरे- न्द्रात्, उदिताम् = उत्पन्नां श्रियं = साक्षाल्लक्ष्मीम् एव परं = ध्रुवम् अवेहि=जानीहि । अवपूर्वादिणो लोटि 'सेर्हिः' इति ह्यादेशे डित्त्वान्न सार्वधातुकगुणः संहितायामाद्गुणः । अत्र केवलादवपूर्वस्य इणो ज्ञानार्थत्वादाङ् प्रश्लेषे तदलाभात् । प्रश्लेषेऽपि 'ओमाङोश्च' इति पररूपमिति केषाञ्चित् प्रक्रियोपन्यासो वृथा प्रक्षाल्य त्यागः । अवैहीति वृद्धिरव- द्येति वामनसूत्रमप्यनाङ् प्रश्लेष एव भ्रान्तिप्राप्तवृद्धिप्रतिषेधपरम् । गुण एव युक्तः इति व्याख्यानात्, अन्यथा 'ओमाङोश्च' इति पररूपमेव युक्तमित्युच्येत इति । न च देशव्यवधानान्न श्रीरेवेति वाच्यमित्याह-व्यवधौ = व्यवधाने सत्यपि । 'उप- सर्गे घोः किः' इति किप्रत्ययः । मृडचूडानिलयां=हरशिखाश्रयां कलां विधोः= इन्दोरेव कलां को वा न वेद = सर्वोऽपि वेदैवेत्यर्थः । 'विदो लटो वा' इति वैकल्पिको णलादेशः । यथा हरशिरोगतापि कला चन्द्रकलैव तथा भीमभवनोदिताप्येषा ६