भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 89, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 89

सर्गः २ ] जीवातु मद्यन्तिकासहितम् । ७३ कविराज-समूहों के मुकुटों के अलङ्कार रूप हीरा मणि (अर्थात् असाधारण राष्ट्रकवि) श्रीहीर नामक पिता तथा (अपने सौन्दर्य से मा = रमा को जीतने वाली) मा-मल्लदेवी माता ने जिस जितेन्द्रिय (विद्या-श्री से हर्षित होने वाले) श्रीहर्ष नामक पुत्र को उत्पन्न किया; उसके चिन्तामणि मन्त्र की उपासना (ब्रह्म- मन्त्र के जाप) जनित फल और शृङ्गार रस की रचना से मनोहर, नैषधीय चरित नामक महाकाव्य का यह प्रथम सर्ग समाप्त हुआ ॥१४५॥ द्वितीयः सर्गः । अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात् ततः । वचसामपि गोचरो न यः स तमानन्दमविन्दत द्विजः ॥ १ ॥ अधिगत्येति । अथ = मोचनानन्तरं स द्विजः = पक्षी, विप्रश्च । 'दन्तविपा- ण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । जगत्यधीशवरात् = क्ष्मापतेः, भुवनपतेश्च । 'जगती भुवने क्ष्मायाम्' इति विश्वः । पुरुष तमात् = पुरुषश्रेष्ठात्, विष्णोश्च । तत - तस्मात् प्रकृतान्नलात्, अन्यत्र प्रसिद्धाच्च । मुक्ति = मोचनं, निर्वाणञ्च । अधिगत्य = प्राप्य यः = आनन्दो वचसामपि न गोचरः = वक्तुमशक्यः 'यतो वाचो निव- र्त्तन्ते' इत्यादेर्वाङ्मानसगोचरश्च । तमानन्दं, परमानन्दञ्च अविन्दत = अलभत । विदेर्लाभार्थात् 'कर्त्तृभिप्राये क्रियाफले' इत्यात्मनेपदम् । 'शेमुचादीनाम्' इति नुमा- गमः । अत्राभिधायाः प्रकृतार्थमात्रनियन्त्रणादुभयश्लेषानुपपत्तेर्भेदान्तरानवका- शाल्लक्षणायाश्च मुख्यार्थबाधमन्तरेणासम्भवात् ध्वनिरेवायम् । ब्राह्मणस्य विष्णोर्मो- क्षानन्दप्राप्तिलक्षणाथन्तरप्रतीतेर्न श्लेषः प्रकृताप्रकृतोभयगतः । अस्मिन् सर्गे एक- शतश्लोकपर्यन्तं वियोगिनीवृत्तम् । 'विषमे ससजा गुरुः समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियो- गिनी' इति लक्षणादिति संक्षेपः ॥ १ ॥ तब उस द्विज (हंस पक्षी) ने पुरुषर्षभ पृथ्वीपति नल के हाथों से छुटकारा पाकर, जो आनन्द प्राप्त किया वह उसी प्रकार वर्णनातीत है, जिस प्रकार कोई (ब्रह्मवेत्ता) ब्राह्मण भगवान् पुरुषोत्तम जगन्नाथ के हाथों मुक्ति पाकर, वाणी से परे परमानन्द प्राप्त करता है ॥ १ ॥