नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः २ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ७१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri कोटिकुट्टनैः ] पटुचञ्चूपुटस्य समर्थत्रोटेः कोट्योः अग्रेण कुट्टनैः घट्टनैस्तनुरल्पा कण्डूर्यस्मिन्, तनुकण्डु यथा तथा । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' इति ह्रस्वः । नुनुदे = निवारितवान् । 'स्वरितञितः' इत्यात्मनेपदम् ॥ ४ ॥ दुर्गरूपी पंखों के समूह में इधर-उधर घुसजाने से पकड़ में न आने वाले; कहीं (गुप्तस्थान में) रहनेवाले और तीव्रता से काटनेवाले कीड़ों को—खुजलाने में पण्डित उस हंस ने, —अपनी मजबूत चोंच की नोंक के प्रहार से धीरे-धीरे खुजला कर, निकाल बाहर किया (मारडाला) ॥ ४ ॥ अयमेत्य तडागनीडजैर्लघु पर्य्यश्रियताथ शङ्कितैः । उदड यत वैकृतात् करग्रहजादस्य विकस्वरस्वरैः ॥ ५ ॥ अयमिति । अयं = हंसः तडागनीडजैः = सरःपक्षिभिस्तत्रत्यहंसैः । 'नीडो- द्भवा गरुत्मन्तः' इत्यमरः । लघु=क्षिप्रम् एत्य=आगत्य पर्य्यश्रियत = परिवृतः । वृणोतेः कर्मणि लङ् । अथ=परिवेष्टनानन्तरम् अस्य =हंसस्य करग्रहजात् = नलकर- पीडनजन्यात् विकृतादेव वैकृताद् = विलुण्ठितपक्षस्वरूपादिकारदर्शनादित्यर्थः । स्वार्थेऽण् प्रत्ययः । शङ्कितैः = चकितैः । अत एव विकस्वरस्वरैः = उच्चघोषैस्तैः उदडीयत = उड्डीनं । डीङो भावे लङ् ॥ ५ ॥ तालाब के पक्षियों ने जल्दी से आकर, उस राजहंस को घेर लिया पर बाद में, नल के हाथों में जाने से उस के अस्त-व्यस्त हुए पंखों के देखने से, त्रस्त होकर, विस्पष्टरूप से जोर-जोर शब्द करते हुए वे उड़ गये ॥ ५ ॥ दधतो बहुशैव लक्षमतां धृतरुद्राक्षमधुव्रतं खगः । स नलस्य ययौ करं पुनः सरसः कोकनदभ्रमादिव ॥ ६ ॥ दधत इति । अथ स खगः = हंसः, [ बहुशैवळक्षमतां ] बहुशैवला भूरि- शैवला, क्ष्मा भूर्यस्य तद्बहुशैवल्दमं, तस्य भावः तत्ता तां दधतः = दधानात् सरसः = पल्वलात् [ बहुशैव-लक्षमता ] बहूनि शैव-लक्ष्मशानि शिवभक्तचिह्नानि यस्य स बहुशैव-लक्ष्म तस्य भावः, तत्ता तां दधतः = दधानस्य नलस्य [धृतरुद्रा- क्षमधुव्रतं ] रुद्राक्षाणि मधुव्रता इवेत्युपमितसमासः । ते धृता येन तं करं कोक- नदभ्रमात् = रक्तोत्पलभ्रान्तेः इव पुनर्ययौ । कोकनदं तु रुद्राक्षसदृशमधुव्रतं खलु । अत्र बहुशैवलेत्यादौ शब्दश्लेषः। सरसि वणिता रुद्राक्षमधुव्रतमित्युपमा, तत्सा- पेक्षा चेयं कोकनदभ्रमादिवेत्युत्प्रेक्षेति सङ्करः ॥ ६ ॥