नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 142, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ें१२६ | नैषधचरितम् । | [ द्वितीयः अनन्तर उसने अपने सदृश रूप-लावण्यादि गुणों के कारण अपने में, समान कान्ति- (लावण्य-) शाली सखियों की सभा में, विशेष शोभायमान, नक्षत्रों की परिषद् के बीच में विराजमान, चन्द्र-लेखा का अनुकरण करने में अतीव निपुण शोभावाली उस राजकुमारी दमयन्ती को, अपने नयनों का अतिथि बनाया ॥१०७॥ भ्रमण-रय-विकीर्ण-स्वर्ण-भासा खगेन क्वचन पतनयोग्यं देशमन्विष्यताधः । मुखविधुमदसीयं सेवितुं लम्बमानः शशिपरिधिरिवोच्चैर्मण्डलस्तेन तेने ॥१०८॥ भ्रमणेति । अधः=भूतले, क्वचन=कुत्रचित्पतनयोग्यं देशं=स्थानं अन्वि- ष्यता = गवेषमाणेण । अत एव [भ्रमण-रय-विकीर्ण-स्वर्णभासा ] भ्रमणरयेण विकीर्णा स्वर्णस्य भा दीप्तिर्यस्य तेन, खगेन, अमुष्या अयं अदसीयं । 'वृद्धाच्छः, त्यदादीनि च' इति वृद्धिसंज्ञा । मुखविधुं = मुखेन्दुं सेवितुं लम्बमानः = लंस- मानः, शशिपरिधिः=चन्द्रपरिवेष इव उच्चैः = उपरि मण्डलः=वलयः, तेने= वितेने । तनोतेः कर्मणि लिट् । उत्प्रेक्षास्वभावोक्त्योः सङ्करः ॥१०८॥ ऊपर घूमने के वेग से सुनहली कान्ति फैलाते और नीचे की ओर कहीं उतरने के योग्य जगह ढूँढ़ते हुए, उस राजहंस ने दमयन्ती के मुख-चन्द्र की सेवा करने के लिए, मानों (चन्द्रमण्डल देश को छोड़कर) भूतल पर लटकते (आये) हुए, चन्द्रमा के परिवेष के समान, मुख (रूपी चन्द्र) के ऊपर मण्डल बना दिया (अर्थात् चक्कर लगाया) ॥१०८॥ अनुभवति शचीत्थं सा घृताचीमुखाभि- र्न सह सहचरीभिर्नन्दनानन्दमुच्चैः । इति मतिरुदयासीत्पक्षिणः प्रेक्ष्य भैमीं विपिनभुवि सखीभिः सार्धमाबद्धखेलाम् ॥१०९॥ अनुभवतीति । विपिनभुवि=वनप्रदेशे, सखीभिः=सहचरीभिः । 'सख्य- शिश्वीति भाषायाम्' इति निपातनात् ङीप् । सार्द्धं आबद्धखेलां = अनुबद्धक्रीडां । 'क्रीडा खेला च कूर्द्दनम्' इत्यमरः । भैमीं प्रेक्ष्य पक्षिणः, सा=प्रसिद्धा शची= इन्द्राणी, घृताचीमुखाभिः, सहचरीभिः सह इत्थम् उच्चैः=उत्कृष्टं नन्दनानन्दं=