नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 143, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंनन्दनसुखं नानुभवति स्म। इत्येवं बुद्धिरभूदित्यर्थः । आसीन-स्थिता । अत्र प्रेक्ष्य मतिरिति मननक्रियापेक्षया समानकर्तृकत्वात् पूर्वकालत्वाच्च प्रेक्ष्येति क्त्वानिर्देशोप- पत्तिः। तावन्मात्रस्यैव तत्प्रत्ययोत्पत्तौ प्रयोजकत्वात्, प्राधान्यं त्वप्रयोजकमिति न कश्चिद्विरोधः। अत्रोपमानादुपमेयस्याधिक्योक्तेर्व्यतिरेकालङ्कारः । 'भेदप्रधानसाम्यं- मुपमानोपमेययोः । आधिक्यादल्पकथनाद्व्यतिरेकः स उच्यते। इति लक्षणात् ॥ उपवन स्थल में, सखियों के साथ क्रीड़ा करती हुई दमयन्ती को देखकर, हँस की बुद्धि में यह बात आयी कि इन्द्राणी भी-घृताची आदि सहेलियों के साथ नन्दन-कानन में इस प्रकार विशेष आनन्द का उपभोग न करती होगी ॥१०६॥ श्रीहर्षं कविराजराजिमुकुटालङ्कारहीरः सुतं श्रीहीरः सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । द्वैतोयीकतया मितोऽयमगमत् तस्य प्रबन्धे महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः॥११०॥ श्रीहर्षमित्यादि । व्याख्यातम् । द्वितीय एव द्वैतीयीकः । 'द्वितीयादीकक् स्वार्थे वा वक्तव्यः' इतीकक् । द्वैतीयीकतया मितो द्वितीयत्वेन गणित द्वितीयः, इत्यर्थः, अगमत् ॥११०॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीण-महोपाध्याय-कोलाचल-मल्लिनाथसूरिविर- चितायां जीवातुसमाख्यायां नैषधटीकायां द्वितीयः सर्गः समाप्तः । कविराज-समूहों के मुकुटों के अलङ्कार रूप -हीरा मणि (अर्थात् असाधारण राष्ट्रकवि) श्रीहीर नामक पिता तथा (अपने सौन्दर्य से मा = रमा को जीतने वाली) मा-मल्लदेवी माता ने जिस जितेन्द्रिय (विद्या-श्री से हर्षित होने वाले) श्रीहर्ष नामक पुत्र को उत्पन्न किया; उसके प्रबन्ध-महाकाव्य-(रस, भाव, अल- ङ्कार आदि से) मनोहर नैषधीय चरित में, स्वभावतः सुन्दर गिना जानेवाला दूसरा सर्ग समाप्त हुआ ॥११०॥ —०:*:०—