भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 134, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 134

११८ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः विशिष्टा जातिः प्रायेणेति जातौ द्विवचनम् । शिशिरे = शिशिरर्तौ । तत्रापि निशि हिमं पुरा नो दुनोति = नाऽपीडयत् । 'यावत्पुरानिपातयोर्लट्' । अत्र सेतोरूष्मा- सम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तत्रोत्तरस्याः पूर्वसापेक्षत्वात् सङ्करः ॥६३॥ उस नगरी में शिशिर ऋतु में पाला (तुषार ) - सूर्यकान्त मणि से बने हुए और समूचे दिन भर जलने से गरम हुए पुल (तथा राजमार्ग) पर, रात के समय चलने वालों के पैरों को उस पूर्वकाल में—कष्ट नहीं पहुँचाता था ॥६३॥ विधुदीधितिजेन यत्पथं पयसा नैषध-शील-शीतलम् । शशिकान्तमयं तपागमे कलितीव्रस्तपति स्म नातपः ॥६४॥ विध्विति । विधुदीधितिजेन = इन्दुक रसम्पर्कजन्येन, पयसा = सलिलेन [ नैषध-शील-शीतल ] नैषधस्य नलस्य, शीलं वृत्तं, स्वभावो वा, तद्वच्छीतलं, शशिकान्तमयं यत्पथं = यस्या नगर्याः पन्थानं तपागमे = ग्रीष्मप्रवेशे कलितीव्रः = कलिकालवच्चण्डः, आतपः न तपति स्म । नलकथायाः कलिनाशकत्वादिति भावः । अत्र नगरपथस्य इन्दूपलपयःसम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । तत्सापेक्षत्वादुप- मयोः सङ्करः ॥ ६४ ॥ उस नगरी के मार्ग, चन्द्रकान्तमणि के बने होने के कारण, चन्द्र-किरण से रिसते हुए जल के द्वारा, ग्रीष्मऋतु में—नल के शील (सदाचार, स्वभाव) के समान, शीतल थे । अतः उन पर चलने से, कलियुग के तुल्य प्रखर धूप सन्ताप नहीं पहुँचाती थी ॥ ६४ ॥ परिखावलयच्छलेन या न परेषां ग्रहणस्य गोचरा । फणि-भाषित-भाष्य-फक्किका विषमा कुण्डलनामवापिता ॥६५॥ परिखेति । परिखावलयच्छलेन = परिखावेष्टनव्याजेन, कुण्डलनां = मण्डला- काररेखाम् अवापिता इव परेषां = शत्रूणां ग्रहणस्य = आक्रमणस्य, अन्यत्र अन्येषां ग्रहणस्य ज्ञानस्य, न गोचरा = अविषया या = नगरी, विषमा = दुर्बोधा, फणिभाषितभाष्यफक्किका = पतञ्जलिप्रणीतमहाभाष्यस्थकुण्डलिग्रन्थः, तद्वदिति शेषः । अत्र नगर्याः कुण्डलिग्रन्थत्वेनोत्प्रेक्षा । सा च परिखावलयच्छुलेनेति अपह्णवो- त्थापितत्वात् सापह्नवा व्यञ्जकाप्रयोगाद् गम्या ॥ ६५ ॥ चारो ओर गोल खाई के बहाने कुण्डली (मण्डलाकार रेखा) पायी हुई वह नगरी – शत्रुओं के ग्रहण (आक्रमण) के उसी प्रकार परे है, जिस प्रकार