भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 168, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 168

२९२ नैषधचरितम् । [ तृतीयः यदि आप नल के साथ मिलें, तो आपके कान हमारे द्वारा कहे गये—मीठे और मधुरजन्य सुख उसी प्रकार दुर्लभ होंगे; जिस प्रकार वसन्तऋतु के आगमन के पूर्व फलनेवाली आम्र-वाटिका,—भौरों की (मीठी और मधुर) गुञ्जार से उत्पन्न सुख को नहीं प्राप्त करतीं ॥ ४६ ॥ तस्यैव वा यास्यसि किं न हस्तं दृष्टं विधेः केन मनः प्रविश्य । अजातपाणिग्रहणासि तावद्रूपस्वरूपातिशयाश्रयश्च ॥४७॥ अथ पुनरस्या नलप्राप्त्याशां जनयन्नाह—तस्येत्यादि । यद् वा, । तस्य = नलस्य एव हस्तं किं न यास्यसि = यास्यस्येवेत्यर्थः । केन विधेर्मन एव प्रविश्य दृष्टं विध्यनुकूल्यमपि सम्भावितमिति भावः । कुतस्तावद् अद्यापि अजातपाणि- ग्रहणा = अकृतविवाहा असि । तवायं विवाहविलम्बोऽपि नलपरिग्रहणार्थमेव किं न स्यादिति भावः । [रूप-स्वरूपातिशयाश्रयः] रूपं सौन्दर्यं, स्वरूपं स्वभावः, शील- मिति यावत् । तयोरतिशयः प्रकर्षः, तस्याश्रयश्चासि । योग्यगुणाश्रयत्वाच्च तद्धस्त- मेव गमिष्यसीति भावः ॥ ४७ ॥ अथवा कौन जानता है कि उनके साथ तुम्हारा पाणिग्रहण होगा ही नहीं ? क्योंकि ब्रह्मा के अन्तःकरण में घुसकर, किसने पता लगाया है (कि आपका विवाह कहाँ होगा) ? (पर, सम्भावना इस बात से होती है कि उन्हीं के भाग्य से तुम कुँवारी रह गयीं) अब तक तुम्हारा पाणिग्रहण नहीं हुआ; और (दूसरे) रूपलावण्य के स्वभाव से तुम (बिना आभूषण धारण किए) असाधारण उत्कृष्टता की आधार-स्वरूपा हो ॥ ४७ ॥ निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं श्रिया हरिं योजयतः प्रतीतः । विधेरपि स्वारसिकः प्रयासः परस्परं योग्यसमागमाय ॥ ४८ ॥ सत्यं, विधिसङ्कल्पस्तु दुर्ज्ञेय इत्यत आह-निशेति । निशा=निशया । 'पद्न्' इत्यादिना निशादेशः । शशाङ्कम् । शिवया = गौर्या गिरीशं = शिवं, श्रिया = लक्ष्म्या हरिं च योजयतो विधेः, प्रयासः = यत्नोऽपि परस्परं योग्यसमा- गमाय = योग्यसङ्घटनायैव, स्वारसिकः=स्वरसप्रवृत्तः प्रतीतः = प्रसिद्धः ज्ञातः । निशाशशाङ्कादिदृष्टान्ताद्विधिसङ्कल्पोऽपि सुज्ञेय इति भावः ॥ ४८ ॥ रात्रि के साथ चन्द्रमा का, पार्वतीजी के साथ शिवजी का एवं लक्ष्मीजी के साथ विष्णु भगवान् का परस्पर सम्बन्ध कराने पर, यह बात स्पष्टतया झलक