नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 187, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १७१ नल के बारे में (दूतों, ब्राह्मणों, चारणों आदि की मुँहजबानी) मैने 'श्रवण' किया है; भ्रान्ति के कारण (उन्मादावस्था में) नल के स्वरूप का 'दर्शन' भी किया है; और बुद्धि के अजस्र धाराप्रवाह में, बिना किसी प्रतिबन्ध के, (उन्मा- दावस्था में देखे गये) नल का 'ध्यान' (चिन्तन) भी किया है । इसलिए आज उन्हें प्राप्त करूंगी या प्राण-परित्याग करूंगी । ये दोनों तुम्हारे हाथ में हैं (तुम चाहो तो मिलन करा दे सकते हो और न चाहो तो प्राण ले सकते हो)। (चाहे प्रिय-मिलन हो या प्राण-वियोग हो) इनमें से एक तो शेष रह ही जायगा ॥ सञ्चीयतामाश्रुतपालनॊत्थं मत्प्राणविश्राणनजं च पुण्यम् निवार्यतामार्य ! वृथा विशङ्का भद्रेऽपि मुद्रेयमये ! भृशं का ॥ ८३ ॥ सञ्चीयतामिति । हे हंस ! आश्रुतपालनॊत्थं = प्रतिज्ञातार्थनिर्वाहणोत्पन्नं । 'अङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम्' इत्यमरः । [ मत्प्राणविश्राणनजं ] मत्प्राणानां विश्राणनं दानं तज्जञ्च पुण्यं = सुकृतं, सञ्चीयतां = संगृह्यतां । हे आर्य ! वृथा विशङ्का = सन्देहो निवार्यताम् । अये ! = अङ्ग ! भद्रे = पूर्वोक्तपुण्यरूपे श्रेयसि विषये भृशं का इयं मुद्रा = औदासीन्यम् । श्रेयसि नोदासितव्यमिति भावः ॥८३॥ प्रतिज्ञा को पूरी करने से उत्पन्न और मुझे प्राण-दान देने से उत्पन्न पुण्य को उपार्जन करो । हे आर्य ! तुम्हारे चित्त में ('पिता के आदेश से या स्वेच्छा से०' श्लोक ७२ में वर्णित ) जो व्यर्थ की आशङ्का घुसी है, उसे दूर कर डालो। हे हंस ! अतीव कल्याणकारी (प्रिय-मिलन के) विषय में तुम्हारी यह कौन-सी (मौन) मुद्रा है ? (ऐसे शुभ कार्य में उदासीनता ठीक नहीं ) ॥ ८३ ॥ अलं विलङ्घय प्रिय विज्ञ याच्ञां कृत्वाऽपि वाम्यं विविधं विधेये । यशः पथादाश्रवताषदोत्थात् खलु स्खलित्वास्तखलोक्तिखेलात् ॥८४॥ अलमिति । हे प्रिय ! प्रियङ्कर ! विज्ञ ! = विशेषज्ञ !, उभयत्र 'इगुपध' इत्यादिना कप्रत्ययः । याञ्छां = प्रार्थनां, विलङ्घ्य, अलं = याञ्छाभङ्गो न कार्य इत्यर्थः । विधेये = विनीतजने विविधं वाम्यं = वक्रतां कृत्वापि अलं = तच्च न कार्यमित्यर्थः । [ आश्रवताषदोत्थात् ] आश्रवो यथोक्तकारी । 'वचने स्थित आश्रवः' इत्यमरः । तस्य भावस्तत्ता । सैव पदं पदक्षेपः, तदुत्थात् । [ अस्तखलो- क्तिखेलात् ] अस्ता निरस्ता खलोक्तिखेला मिथ्यावादविनोदो येन तस्मात्, यशः- पथात्, स्खलित्वा = चलित्वा खलु = न स्खलितव्यमित्यर्थः । अन्यथा यशो-हानिः