नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 186, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ें१७० नैषधचरितम् । [तृतीयः चुके हो कि 'इतः पृथक् प्रार्थयसे तु यद्यत्०' ) सो बहुत ठीक है ! ( अर्थात् एकदम उचित नहीं है; मैं नल की दासी रूप पद से उत्तम किसी की पटरानी नहीं बनना चाहती, इसे तुम अपने पास ही रखे रहो, मुझे नहीं चाहिए ) ; क्योंकि सूर्य ( पति ) के अतिरिक्त, कमलिनी को, सुधा के 'आकर' ( अमृत की खान ) चन्द्रमा से क्या प्रयोजन ? ॥ ८० ॥ तदेकलब्धे हृदि मेऽस्ति लब्धुं चिन्ता न चिन्तामणिमप्यनर्घम् । वित्ते ममैकः सकलत्रिलोकी-सारो निधिः पद्ममुखः स एव ॥ ८१ ॥ तदिति । [ तदेकलब्धे ] तस्मिन्नैवैकस्मिन् लुब्धे लोलुपे, मे हृदि, अनर्घ्यं चिन्तामणिमपि, लब्धुं चिन्ता = विचारो नास्ति तथा वित्ते = धनविषयेऽपि मम सकलत्रिलोकीसारस्त्रैलोक्यश्रेष्ठः पद्ममुखः = पद्माननः एकः स नल एव । त्रैलोक्यसारः पद्ममुखो निधिश्च । नलादन्यत्र कुत्रापि मे स्पृहा नास्ति । किमुत युवान्तर इति भावः ॥ ८१ ॥ मेरा 'चित्त' एकमात्र उन्हीं का लोभी हो रहा है । उस ( चित्त ) को अमूल्य रत्न चिन्तामणि प्राप्त करने की भी चिन्ता नहीं है । जिस प्रकार 'वित्त' में पद्म प्रमुख नव निधि ही सकल त्रिलोकी के सारभूत हैं; उसी प्रकार पद्म ( कमल ) के समान मुखवाले नल रूप निधि सम्पूर्ण त्रैलोक्य में श्रेष्ठ हैं । ( नल रूप निधि मिल जाने पर, मुझे चिन्तामणि रत्न की कौन-सी आवश्यकता रह जायगी ) ॥८१॥ श्रुतश्च दृष्टश्च हरित्सु मोहाद्ध्यातश्च नीरन्ध्रितबुद्धिधारम् । ममाद्य तत्प्राप्तिरसुव्ययो वा हस्ते तवास्ते द्वयमेव शेषः ॥ ८२ ॥ श्रुतश्चेति । किं बहुना, स = नलः, श्रुतः = दूतद्विजवन्द्यादिमुखादाकर्णितश्च, मोहात् = भ्रान्तिवशात्, हरित्सु=दिक्षु, दृष्टः = साक्षात्कृतश्च । तथापि नीरन्ध्रित- बुद्धिधारं = निरन्तरीकृततदेकविषयबुद्धिप्रवाहं यथा तथा ध्यातः = चिन्तितश्च अथाद्य मम तत्प्राप्तिः = नलप्राप्तिः असुव्ययः = प्राणत्यागो वा, द्वयमेव = द्वयोरन्यतर एवेत्यर्थः । शेषः = कार्यशेषः । स च तव हस्ते आस्ते = त्वदायत्तः तिष्ठतीत्यर्थः । अत्र तत्पदार्थश्रवण-मनन-निदिध्यासनसम्पन्नस्य ब्रह्मप्राप्तिदुःखोच्छे- दलक्षणमोक्षौ गुर्वायत्त एवेत्यर्थान्तरप्रतीतिर्ध्वनिरेव । अभिधायाः प्रकृतार्थनियन्त्रणा- दिति सङ्क्षेपः ॥ ८२ ॥