नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् १७७ शुद्धान्त-सम्भोग-नितान्ततृप्ते न नैषधे कार्यमिदं निगाद्यम् । अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुः सुगन्धिः स्वदते तुषारा ॥९३॥ शुद्धान्तेति । किञ्च, [ शुद्धान्त-सम्भोग-नितान्ततृप्ते ] शुद्धान्तसम्भोगेन अन्तःपुरस्त्रीसम्भोगेन, नितान्ततृप्ते अत्यन्तसन्तुष्टे, नैषधे = नलविषये इदं कार्यं, न निगाद्यं = न निगदितव्यं । 'ऋहलोर्ण्यत्' 'गदमद' इत्यादिना सोपसर्गाद्यतो निषेधात् । तथा हि-अपां तृप्ताय = अद्भिस्तृप्तायेत्यर्थः । 'पूरणगुण' इत्यादिना षष्ठीसमासप्रतिषेधादेव ज्ञापकात् षष्ठी । 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इति सम्प्रदानत्वा- च्चतुर्थी । स्वादुः = मधुरा सुगन्धिः = कर्पूरादि वासनया शोभनगन्धा । अत्र कवीनां निरंकुशत्वाद्गन्धस्येत्वे तदेकांतत्वनियमानादरः । तुषारा = शीतला वारि- धारा, न स्वदते = न रोचते हि । दृष्टान्तालङ्कारः ॥९३॥ जब राजा नल अपनी रनिवास की रानियों के साथ सम्भोग करके, पूर्ण सन्तुष्ट हो चुके हों तब भी इस ( परिणय-प्रार्थना ) कार्य को मत कहना, क्योंकि साधारण जल से सन्तुष्ट हुए व्यक्ति को स्वादिष्ट, सुगन्धित तथा शीतल जल की धारा भी अच्छी नहीं लगती ॥ ९३ ॥ विज्ञापनीया न गिरो मदर्थाः क्रुधा कदुष्णे हृदि नैषधस्य । पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस ! ॥९४॥ विज्ञापनीया इति । हे हंसकुलावतंस !, नैषधस्य = नलस्य, हृदि = हृदये, क्रुधा = क्रोधेन, कदुष्णे = ईषदुष्णे सति । 'कवं चोष्णे' इति चकारात्कोः कदादेशः । मह्यमिमाः मदर्थाः । 'अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तव्या ।' गिरः = वाचो न विज्ञापनीयाः = न विधेयाः, न विज्ञाप्या इत्यर्थः । तथाहि, पित्तेन = पित्तदोषेण दूने = दूषिते, रसने=रसनेन्द्रिये, सिता = शर्करापि तिक्ता- यते = तिक्तीभवति । लोहितादित्वात् क्यष् । 'वा क्यषः' इति आत्मनेपदम् । अत्रापि दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ९४ ॥ हे हंस-वंश के अलङ्कारस्वरूप ! जब नल का हृदय क्रोध के कारण कुछ- कुछ गरमा गया हो तो तुम मेरे बारे में प्रसङ्ग मत छेड़ना; क्योंकि पित्त से दूषित हुई जीभ पर चीनी भी कड़वी लगती है ॥ ९४ ॥ धरातुरासाहि मदर्थयाच्ञा कार्या न कार्यान्तरचुम्बिचित्ते । तदार्थितस्यानवबोधनिद्रा बिभर्त्यवज्ञाचरणेन मुद्राम् ॥९५॥ २३