भारतकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 202, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 202

१८६] नैषधचरितम् । [ तृतीयः

लङ्कारः । 'प्रस्तुताऽप्रस्तुतानाञ्च केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता' इति लक्षणात् ॥१०८॥ [ निद्राच्छेद कामदशा का वर्णन-- ] आपके विना ( अर्थात् आपके वियोग में ), रात्रि में शय्या पर लेटे हुए, नल के समीप आज कल निद्रा-नायिका नहीं आ रही है—जो उनके मन को मोहित कर, उनके अवयवों पर अधिकार जमा ( आलिङ्गन ) कर, उनके दोनों नेत्रों का चुम्बन करे । अथवा न कोई दूसरी युवती ही उनके पास आती है, जो उनके चित्त को सम्भोग कार्य में फँसाकर, उन्हें अपने भुज-पाशों में आबद्ध कर, उनके युगल नयनों का चुम्बन करे ॥१०८॥ स्मरेण निस्तक्ष्य वृथैव बाणैर्लावण्यशेषां कृशतामनायि । अनङ्गतामप्ययमाप्यमानः स्पर्धां न सार्धं विजहाति तेन ॥१०९॥ अथ कार्श्यवस्थामाह-- स्मरेणेति । अयं = नलः, स्मरेण बाणैर्निस्तक्ष्य = निशात्य, वृथैव [ लावण्यशेषां ] लावण्यं कान्तिविशेषः । 'मुक्ताफलेषु छाया- यास्तरळत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ।' इति भूपालः । तदेव शेषो यस्यास्तां कृशतां = तनुतां कार्श्यमनायि = नीतः । नयतेर्द्विकर्मकत्वात् प्रधाने कर्मणि लुङ् । 'प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणाम्' इति वचनात् । वृथात्वं व्यनक्ति अनङ्गतां कृशाङ्गतां, अनुदरेतिवदीषदर्थे नञ् समासः । आप्यमानः = नीयमानोऽपि । अत्र पूर्ववत्प्रधाने कर्मणि शानच् । तेन = स्मरेण, सार्द्धं स्पर्धां न विजहाति = तथापि तं जिगीषत्येवेत्यर्थः । अङ्गकाश्यें ऽपि स्पर्द्धाबीजलावण्य- स्याकायंर्दाङ्ककर्शनं वृथैवेति भावः । अत एव विशेषोक्तिरलङ्कारः । 'तत्सामग्र्या- मनुत्पत्तिर्विशेषोक्तिरलङ्कृतिः' इति लक्षणात् ॥१०६॥ [ तनुता कामदशा का वर्णन— ] कामदेव ने अपने बाणों से बेध-बेधकर, नल को ऐसा दुर्बल बना दिया कि अब उनमें केवल लावण्य-मात्र अव-शेष रह गया है; पर अनङ्ग (दुर्बलाङ्ग) बनाये जाने पर भी वे कामदेव के साथ सौन्दर्य की होड़ नहीं छोड़ रहे हैं ( अर्थात् शरीर से दुर्बल हो गये हैं तो क्या, फिर भी वे अनङ्ग के सम्मुख अनङ्ग ही हैं और लावण्य में उससे किसी प्रकार न्यून नहीं हैं) । अतः उसका प्रयत्न करना वृथा हुआ ॥१०६॥ त्वत्प्राप्तिकार्यव्यसनि मनस्तदपि स्वयं यदौस्थ्येऽपि न लज्जते यत् । स्मरेण बाणैरतितक्ष्य तीक्ष्णैर्लूनः स्वभावोऽपि कियान् किमस्य ॥११०॥