नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् २७ तजन्येन कुम्भयुगेन = कुचयुगलाख्येनेति भावः । अत एव विषयनिगरणेन अभे- दाध्यवसायादतिशयोक्तिः। 'न लोका' इत्यादिना कृद्योगे, षष्ठीप्रतिषेधात् कर्त्तरि तृतीया । 'नपुंसके भावेऽप्युपसंख्यानम्' इतिषष्ठी तु शेषविवक्षायाम् । जृम्भितं = जृम्भणं किम् उत्प्रेक्षा ; सा चोक्तातिशयोक्तिमूलेति सङ्करः । दमयन्तीकुचकुम्भविभ्रमश्रवणान्न- त्रपां विहाय तस्यामासक्तचित्तोऽभूदित्यर्थः । तेन मनःसङ्गः उक्तः ॥ ४८ ॥ उस तन्वङ्गी ने यौवन द्वारा दो कुच-कलशों का नवीन उपहार पाकर, उन्हीं (तुम्बीरूपी ) उरोजों की सहायता से लज्जारूपी दुर्गम नदी को पार कर, नल के हृदय में प्रवेश किया ॥ ४८ ॥ अपह्नुवानस्य जनाय यन्निजामधीरतामस्य कृतं मनोभुवा । अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणी निशा च शय्या शशाङ्ककोमला ॥४९॥ अथास्य जागरावस्थामप्याह-अपह्नुवानस्येति । निजामधीरतां = चपलत्वं, जनायापह्नुवानस्य = अपलपतः । 'श्लाघह्नुङ्स्था' इत्यादिना सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी । अस्य = नलस्य मनोभुवा = कामेन यत् = जागरप्रलापादिकं कृतं, तत् सर्वं [जागरदुःखसाक्षिणी ] जागरदुःखस्य साक्षिणी साक्षाद्द्रष्ट्री । 'साक्षाद्द्रष्टरि संज्ञायाम्' इति साक्षाच्छब्दादिनिप्रत्यये ङीप् । [ शशाङ्ककोमला ] शशाङ्केन कोमला रम्या, निशा = यामिनी, चाबोधि = बुद्धम् । 'दीपजन'इत्यादिना कर्त्तरि च्लेश्चिणादेशः । तथा शशाङ्कवत् कोमला मृदुला शय्या = चाबोधि । निशायां शय्यायां जागरणात्तयोस्तत्साक्षित्वमिति भाव ॥ ४६ ॥ लोगों से अपनी विकलता छिपानेवाले नल के साथ कामदेव ने जो कुछ किया उसे--चन्द्र के कारण रमणीक रात्रि तथा चन्द्रमा के समान कोमलशय्या ने ही- जाना ; क्योंकि ये दो उनकी जागरण-व्यथा की साक्षिणी थीं ॥४६॥ स्मरोपतप्तोऽपि भृशं न स प्रभुर्विदर्भराजं तनयामयाचत । त्यजन्त्यसूञ्शर्म च मानिनो वरं त्यजन्ति न त्वेकमयाचितव्रतम् ॥५०॥ ननु किमनेन निबन्धनेन, याच्यतां भीमभूपतिर्दमयन्तीम्, नेत्याह--स्मरे- त्यादि । भृशं = गाढं, स्मरोपतप्तः = कामसन्तप्तोऽपि प्रभुः = समर्थः स = नलः, विदर्भराजं = भीमनृपतिं, तनयां = दमयन्तीं, न अयाचत = न याचितवान् । 'दुहियाच्'इत्यादिना याचेर्द्विकर्मकता। मानिनः = मनस्विनोऽप्युच्चमनस्काः, असून् = प्राणान्, शर्म च = सुखञ्च त्यजन्ति । एतत्त्यागोऽपि वरं = मनाक् प्रियम्