नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातू-मदयन्तिकासहितम् ३१ Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri वेगात् पुरुषप्रमाणात् चाधिकं । ‘ऊर्द्ध्वविस्तृतदोःपाणिन्माने पौरुषं त्रिषु'इत्यमरः । 'पुरुषहस्तिभ्यामण् च'इत्यण्प्रत्यय । अजस्रचञ्चलैः = अजस्रं चञ्चलैः चटुलस्वभावैः खुराञ्चलैः=शफाग्रैः क्षोदितं मन्दुरोदरं=चूर्णीकृताश्वशालाभ्यन्तरं । ‘वाजिशाला तु मन्दुरा'इत्यमरः । एतेनोत्तमाश्वलक्षणयुक्तं; सितं=श्वेतम् अश्वम् उपाहरन्= निन्युरित्यर्थः ॥५७॥ तब नौकर लोग उनका—सफेद, आभूषणों से अलङ्कृत, क़द में और वेग में पुरुष-प्रमाण से अधिक बली—घोड़ा ले आये। वह घोड़ा निरन्तर अपनी चञ्चल टापों से अस्तबल का फर्श खोदता रहता था ॥५७॥ अथान्तरेणावटुगामिनाध्वना निशीथिनीनाथमहःसहोदरैः । निगालगाद् देवमणेरिवोत्थितैर्विराजितं केसरकेशरश्मिभिः ॥५८॥ अथ सप्तभिः कुलकमाह—अथेत्यादि । अथ=आनयनानन्तरं, स नलः हयमारुरोहेत्युत्तरेणान्वयः । कथंभूतम् ? आन्तरेण = आभ्यन्तरेण अवटुगामिना =कृकाटिकाख्यमस्तकपृष्ठभाजा । 'अवटुर्घार्टा कृकाटिका'इत्यमरः । अध्वना=मार्गेण निगालगात् = गलोदेशात् । 'निगालस्तु गलोदेशः'इत्यमर । [देवमणेः] देवमणिः आवर्त्तविशेषः । 'निगालजो देवमणि'इति लक्षणात् । दिव्यमाणिक्यं च गम्यते । तस्माद् उत्थितैरिव = स्थितैरिव इत्युत्प्रेक्षा । निशीथिनीनाथमहःसहोदरैः = चन्द्रांशुसहशैरित्युपमा । [केसरकेशरश्मिभिः] केसरकेशा एव रश्मय इति रूपकं, तैर्विराजितम् ॥ ५८ ॥ उस घोड़े की गर्दन पर के बाल—चन्द्रमा की किरणों के समान चमकीले और देवमणि के समान घुंघराले बाहर की ओर निकले हुए मालूम पड़ते थे ॥५८॥ अजस्रभूमी तटकुट्टनोद्गतैरूपास्यमानं चरणेषु रेणुभिः । रयप्रकर्षाध्ययनार्थमागतैर्जनस्य चेतोभिरिवाणिमाङ्कितैः ॥५९॥ अजस्रेति । [अजस्रभूमी तटकुट्टनोद्गतैः] अजस्रेण भूमितटकुट्टनेन, उद्गतै- रुत्थितैः, रेणुभिः । [रयप्रकर्षाध्ययनार्थं] रयप्रकर्षस्य वेगातिशयस्य, अध्यय- नार्थम् अभ्यासाय, आगतैः, अणिमाङ्कितैः = अणुलत्वपरिमाणविशिष्टैः, जनस्य = लोकस्य चेतोभिरिव, इत्युत्प्रेक्षा । चरणेषु = पादेषु उपास्यमानं=सेव्यमानम् । अणुपरिमाणं मन इति तार्किकाः ॥ ५९ ॥ CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection. निरन्तर फर्श खोदने से उठी हुई धूल के कण—उसके चरणों की सेवा