नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । ४५ व्यलोकयच्चम्पककोरकावलीः स शम्बरारेर्बलिदीपिका इव ॥८६॥ विचिन्वतीरिति । [ पान्थपतङ्गहिंसनैः ] पन्थानं गच्छन्ति नित्यमिति पान्थाः, नित्यपथिकाः । ‘पन्थोऽण् नित्यम्’ इत्यण्प्रत्ययः पन्थादेशश्च । त एव पतङ्गाः पक्षिणः । ‘पतङ्गः पक्षिसूर्य्ययोः’ इत्यमरः । तेषां, हिंसनैर्वधैः, [ अपुण्यकर्माणि अलिकज्जलच्छलात् ] अपुण्यकर्माण्येव, अलयः कजलानीवेत्युपमितसमासः । तेषां छलादित्यपह्नुवालङ्कारः । विचिन्वतीः = संगृह्णतीः, हिंसापापकारिणीरित्यर्थः । चम्पककोरकावलीः, शम्बरारेः = मनसिजस्य, बलिदीपिकाः = पूजादीपिका इव इत्युत्प्रेक्षा । स = नलो व्यलोकयत् ॥८६॥ नल ने चम्पे की कलियों की कतारें देखीं, मानो वे कामदेव की बलि-प्रदीप हों--जो विरही पथिक रूपी फतिङ्गा के जलाने से, भौरें रूपी काजल के बहाने, मानों पाप बटोर रही थीं ॥८६॥ अमन्यतासौ कुसुमेशुगर्भजं परागमन्धङ्करणं वियोगिनाम् । स्मरेण मुक्तेषु पुरा पुरारये तदङ्गभस्मेव शरेषु सङ्गतम् ॥८७॥ अमन्यतेति । असौ = नलः । [ कुसुमेशुगर्भजं ] कुसुमान्येव इषवः काम- बाणास्तेषां गर्भजं गर्भजातं । वियोगिनाम् इति कर्मणि षष्ठी । अनन्धा अन्धाः क्रियन्तेऽनेनेत्यन्धङ्क रणं । ‘आढ्यसुभगे’ इत्यादिनाच्च्यर्थे ख्युन् प्रत्ययः । ‘अरुर्द्विषत्’ इत्यादिना मुमागमः । तं परागं पुरा = पूर्वं, पुरारये = पुरहराय स्मरेण मुक्तेषु शरेषु सङ्गत = संसक्तं । [ तदङ्गभस्म ] तस्य पुरारेरङ्गे यद्भस्म, तदिव मन्यत इति उत्प्रेक्षितवानित्यर्थः । पुरा पुरारये ये मुक्तास्त एवैते पुरोवर्त्तिनः, कुसुमेशव इत्यभिमानः । अन्यथैषां तदङ्गभस्मसङ्गोत्प्रेक्षानुत्थानादिति ॥८७॥ नल ने फूलों के भीतर पराग को—इस प्रकार विरहियों को कामान्ध करने- वाला—समझा; जैसे प्राचीनकाल में कामदेव से, पुरारि शिव पर चलाये गये फूल रूपी बाण में, लगी उनके अङ्ग की भस्म हो ॥८७॥ पिकाहूने शृण्वति भृङ्गहुङ्कृतैर्दशामुदञ्चत्करुणं वियोगिनाम् । अनास्थया सूनकरप्रसारिणीं ददर्श दूनः स्थलपद्मिनीं नलः ॥८८॥ पिकादिति । वने =उपवने श्रोतरि, पिकाद् वक्तुः सकाशात् , भृङ्गहुङ्कृतैः वियोगिनां दशाम् = अलिहुङ्कारकृतां दुःखावस्थामित्यर्थः । उदञ्चत्करुणं = विक- सद्बुद्धिविशेषम्, उद्यत् कृपं च यथा तथा शृण्वति सति, "करुणस्तु रसे वृक्षे कृपायां