नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 70, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ें५४ नैषधचरितम् । [ प्रथमः इस तरह अभीष्ट सुगन्ध से व्याप्त उपवन में, विचरण करते हुए नल ने— कोयलों से गाये जाने तथा सुग्गों से स्तुति किये जाने पर—( उपवनसौन्दर्य, फूल आदि देख-सूँघकर ) वाह्यरूप से तो प्रमोद प्राप्त किया; पर विदर्भतनया दमयन्ती के विरह के कारण वे आभ्यन्तरिक ( मानसिक ) आनन्द न पा सके ॥१०४॥ करेण मीनं निजकेतनं दधत् द्रुमालवालाम्बुनिवेशशङ्कया । व्यतर्कि सर्वर्तुघने वने मधुं स मित्रमत्रानुसरन्निव स्मरः ॥१०५॥ करेणेति । स = नलः, निजकेतनं = निजलाञ्छनं मीनं [द्रुमालवालाम्बु- निवेशशङ्कया] द्रुमालवालाम्बुषु निवेशशङ्कया प्रवेशभिया, करेण दधत् = तादृक्- शुभरेखाव्याजेन दधान इत्यर्थः । सर्वर्तुघने = सर्वर्तुसङ्कुले अत्र = अस्मिन् वने मित्रं = सखायं मधु = वसन्तम् अनुसरन् = अन्विष्यन्, स्मर इव व्यतर्कि = तर्कितः । इत्युत्प्रेक्षा ॥१०५॥ पेड़ों के थाले के जल में मछली न चली जाय—इस शङ्का से अपने चिह्न- मत्स्य को हाथ में धारण करने वाले नल को लोगों ने, मत्स्यचिह्नधारी कामदेव समझा— जो सब ऋतुओं से परिपूर्ण उपवन में मानो अपने मित्र वसन्त को ढूँढ़ रहा हो ॥ लताबलालास्यकलागुरुस्तरुप्रसूनगन्धोत्करपश्यतोहरः । असेवतामुं मधुगन्धवारिणि प्रणीतलीलाप्लवनो वनानिलः ॥१०६॥ लतेति । [लताऽबला-लास्य-कला-गुरुः] लता एवाऽबलास्तासां लास्यकलासु मधुरनृत्तविद्यासु, गुरुरुपदेष्टेति मान्योक्तिः । [तरुप्रसून-गन्धोत्कर-पश्यतोहरः] तरुप्रसूनगन्धोत्कराणां द्रुमकुसुमसौरभसम्पदां, पश्यतो हरः पश्यन्तमनादृत्य हरः, प्रसह्मापहर्तेत्यर्थः । 'पश्यतो यो हरत्यर्थं स चौरः पश्यतोहरः' इति हलायुधः, पचा- द्यच् । 'षष्ठी चानादरे' इति षष्ठी । 'वाग्दिक्पश्यन्द्भ्यो युक्तिदण्डहरेषु' इति वक्त- व्यादलुक् । एतेन सौरभ्यमुक्तं । [मधु-गन्धवारिणि] मधु मकरन्द एव, गन्धवारि गन्धोदकं, तत्र प्रणीतलीलाप्लवनः = कृतलीलावगाहनः, इति शैत्योक्तिः । ईदृग्- वनानिलोऽमुं=नलम्, असेवत । गुणवान् सेवकः सेव्यप्रियो भवतीति भावः॥१०६॥ लतारूपी अबलाओं को नृत्य-कला सिखाने वाले, पेड़ों के फूल के सुगन्धि-समूह को नज़रों के सामने चुराने वाले, फूलों के रस (मकरन्द) के गन्धयुक्त जलाशय में लीलापूर्वक विहार करने वाले-उपवन-पवन ने, नल की सेवाशुश्रूषा की ॥१०६॥