नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ५५ अथ स्वमादाय भयेन मन्थनाच्चिरन्तरत्नाधिकमुच्चितं चिरात् । निलीय तस्मिन्नवसन्नपां निधिर्वने तडागे ददृशेऽवनीभुजा ॥१०७॥ अथेति । अथ = वनालोकनानन्तरं मन्थनाद्भयेन = धनार्थे पुनर्मथिष्यतीति भयादित्यर्थः । चिरादुच्चितं = सञ्चितं चिरन्तरत्नाधिकं चिरन्तं चिरन्तनं । 'चिर- परुत्परुत्त्वादिभ्यस्त्रन् वक्तव्यः' इति त्रन्प्रत्ययः । तच्च तद्रत्नाधिकं श्रेष्ठवस्तु भूयिष्ठं चेति चिरन्तरत्नाधिकं । 'रत्नं स्वजातौ श्रेष्ठेऽपि' इत्यमरः । स्वं = धनमादाय तस्मिन् वने निलीय = अन्तर्धाय निवसन् वर्त्तमानोऽपांनिधिरिव इत्युत्प्रेक्षा । तेन नलेन तडागः = सरोविशेषोऽवनीभुजा = राज्ञा ददृशे = दृष्टः ॥१०७॥ इसके बाद नरपति नल ने तालाब देखा—जो ऐसा प्रतीत होता था मानों चिरकाल से सञ्चित किए हुए प्राचीन (ऐरावत आदि) रत्नों से युक्त अपनी विशाल सम्पत्ति को (देवताओं द्वारा, लुटेरे शासकों द्वारा ) मन्थन के भय से अपने भीतर छिपाए हुए, जलनिधि ( सागर ) ही उस उपवन में छिपकर निवास करता हो ॥ पयोनिलीनाभ्रमुकावलीरदाननन्तोरगपुच्छसच्छवीन । जलाद्धरुद्धस्य तटान्तभूमिदो मृणालजालस्य निभान्बभार यः॥१०८॥ तदुक्तं धनमादायेति तदेवात्र सम्पादयति नवभिः श्लोकैः-पय इत्यादिभिः । यः=तडागः, जलेनाद्धरुद्धस्य [जलाद्धरुद्धस्य] अर्द्धछन्नस्य, तटान्तभूमिदः = तटप्रान्तनिर्गतस्येत्यर्थः । मृणालजालस्य = बिसवृन्दस्य निभाद् = व्याजाद् इत्यपह्रवालङ्कारः । 'निभो व्याजसदृक्षयोः' इति विश्वः । [ अनन्तोरगपुच्छ- सच्छवीन् ] अनन्तोरगस्य शेषाहेः पुच्छेन सच्छवीन्, तद्वद्धवलानित्यर्थः । [ पयोनिलीनाऽभ्रमुकामुकाऽवली-रदान् ] पयोनिलीनानाम्, अभ्रमुकामुकाव- लीनाम्, ऐरावतश्रेणीनां रदान् दन्तान् । बभार । तत्रैक ऐरावतः, अत्र त्वसंख्या इति व्यतिरेकः । अभ्रमुकामुका इति द्वितीयासमासो मधुपिपासुवत् । 'न लोक' इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधात् । 'लषपते'इत्यादिना कमेरुकञ्प्रत्ययः ॥१०८॥ वह तालाब ( आधे जल के भीतर और आधे जल के ऊपर, इस प्रकार ) आधे ढँके हुए, किनारे की जगह को फोड़कर निकले हुए ( तीर समीप स्थल को तोड़नेवाले ), कमल-नाल के बहाने-मानों शेषनाग की पूँछ के समान छविवाले, जल में डूबे हुए अभ्रमु हथिनियों के कामुक पतियों ( अर्थात् ऐरावत हाथियों ) के झुण्ड के दाँतों को--धारण करता था ॥१०८॥