नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

५६ नैषधचरितम् । [ प्रथमः तटान्तविश्रान्ततुरङ्गमच्छटा-स्फुटानुविम्बोदयचुम्बनेन यः । बभौ चलद्वीचिकाशान्तशातनैः सहस्रमुच्चैःश्रवसामिव श्रयन् ॥१०९॥ तटान्तेति । यः = तडागः [ तटान्तविश्रान्ततुरङ्गमच्छटास्फुटानुबिम्बो- दयचुम्बनेन ] तटान्ते तीरप्रान्ते, विश्रान्ता या तुरङ्गमच्छटा नलानीताश्वश्रेणी, तस्याः स्फुटानुविम्बोदयचुम्बनेन प्रकटप्रतिबिम्बाविर्भावप्रीत्या निमित्तेन च, एकैक- शस्तासां [ वीचिकाशान्तशातनैः ] वीचीनामन्तःशातनैः उम्रताडनैः । 'अश्वा- देस्ताडनी कशा' इत्यमरः । चलद् = उछलद् उच्चैःश्रवसां सहस्रं श्रयन् = प्राप्नु- वन्निव बभौ । इत्युत्प्रेक्षा व्यतिरेकश्च पूर्ववत् । एतेन नलाश्वानामुच्चैःश्रवःसाम्यं गम्यत इत्यलङ्कारेण वस्तुध्वनिः ॥१०६॥ किनारे पर विश्राम करनेवाले नल के घोड़ों की झुण्ड के स्पष्ट प्रतिबिम्ब के चुम्बन के बहाने, मानों लहररूपी चाबुक की छोर से ताड़ना होने पर, चञ्चल होते हुए हजारों उच्चैःश्रवा को धारण कर रहा हो-इस प्रकार वह तालाब सुशोभित हो रहा था ॥१०६॥ सिताम्बुजानां निवहस्य यश्छलाद्भूभावलिश्यामलितोदरश्रियाम् । तमःसमच्छायकलङ्कसङ्कुलं कुलं सुधांशोर्बहुलं वहन् बहु ॥११०॥ सितेति । यः = तडागः [ अलिश्यामलितोदरश्रियाम् ] अलिभिः श्याम- लितोदरश्रिया श्यामीकृतमध्यशोभानां, सिताम्बुजानां = पुण्डरीकाणां निवहस्य च्छलात् [ तमःसमच्छायकलङ्कसङ्कुलं ] तमःसमच्छायः तिमिरवर्णः यः कलङ्कः तेन सङ्कुलं बहुलं सम्पूर्ण बहु = अनेकं सुधांशोः = चन्द्रस्य, कुलं = वंशं, वहन् सन् बभौ । अत्र च्छलशब्देन पुण्डरीकेषु विषयापह्नवेन चन्द्रत्वाभेदापह्नवभेदः, व्यतिरेकस्तु पूर्ववत् ॥११०॥ जो तालाब भौरों के कारण जिनके मध्यभाग काले दिखाई पड़ते थे-ऐसे खिले हुए (चन्द्रमा के समान गोल आकारवाले) सफेद कमलों के समूह के बहाने मानों अन्धकारतुल्य (कृष्णवर्ण) कान्ति के समान कलङ्क (मृगलाञ्छन) से व्याप्त, असंख्य चन्द्रमा के समूह को धारणकर रहा हो--ऐसा सुशोभित हो रहा था ॥११०॥ रथाङ्गभाजा कमलानुषङ्गिणा शिलामुखस्तोमसखेन शार्ङ्गिणा । सरोजिनीस्तम्बकदम्बकैतवान्मृणालशेषैरिव संव्यधायि यः ॥१११॥ रथाङ्गेति । यः = तडागः [ रथाङ्गभाजा ] रथाङ्गं चक्रवाकः, चक्रायुधश्च ।