नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् ५७ यद्यपि चक्रवाके रथाङ्गनामेति च प्रयोगो रूढः, तथापि प्रायेणास्य चक्रशब्दपर्यायत्व- प्रयोगदर्शनात् पदस्याप्युभयत्र प्रयोगं मन्यते कविः । तद्भाजा । भजो ण्विः, [ कमलानुषङ्गिणा ] कमलैः कमलया च, अनुषङ्गिणा संसर्गवता, शिलीमुख- स्तोमसखेन = अलिकुलसहचरेण; अन्यत्र सखिशब्दः सादृश्यवचनः, तत्सवर्ण- नेत्यर्थः । [ मृणालशेषादिशिगुवा ] मृणालं शेषादिरिवेत्युपमितसमासः । तद्रुवा तदाकारेण; अन्यत्र मृणालमिव शेषादिः तद्रुवा तदाधारेण, शार्ङ्गिणा = विष्णुना [ सरोजिनी-स्तम्बकदम्बकैतवात् ] सरोजिनीनां स्तम्बा गुल्माः । 'अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मम्'इत्यमरः । तेषां कदम्बस्य कैतवान्मिषात्, अन्वयायि = अनुयातो- ऽनुसृतोऽधिष्ठित इति यावत् । अत्रापि कैतवशब्देन स्तम्बत्वपमहुत्य शार्ङ्गित्वायो- पादपह्रवभेदः ॥ १११ ॥ जिस प्रकार शाङ्गधनुषधारी सुदर्शनचक्रधारी, कमला (लक्ष्मी) के साथ रहनेवाले, भौरों की तरह कृष्णवर्णवाले विष्णुभगवान् मृणाल के सदृश शेषनाग- शय्या पर शयन करते हैं उसी प्रकार वह तालाब भी था क्योंकि उसमें चकवे, कमल और भौंरें थे । इस प्रकार कमलिनी की झाड़ियों के समूह के बहाने, वह तालाब मृणालरूप शेषनाग का उत्पत्तिस्थल था ॥१११॥ तरङ्गिणीरङ्कजुषः स्ववल्लभास्तरङ्गलेखा बिभराम्वभूव यः । दरोद्गतैः कोकनदौघकोरकैर्धृतप्रवालाङ्कुरसञ्चयश्च यः ॥११२॥ तरङ्गिणीरिति । यः = तडागोऽङ्कजुषः = अन्तिकभाजः, उत्सङ्गसङ्गिन्यश्च वा । तरङ्गलेखाः = तरङ्गराजिरेव स्ववल्लभाः = तरङ्गिणीरिति व्यस्तरूपकं बिभराम्वभूव = बभार । 'भीह्रीभृहुवां श्लुवच्च'इति भृञो विकल्पादाम् प्रत्ययः । किञ्च यः = तडागो दरोद्गतैः = ईषद्बुद्धैः कोकनदौघकोरकैः = रक्तोत्पलखण्ड- कलिकाभिः, धृतप्रवालाङ्कुरसञ्चयश्च = धृतविद्रुमाङ्कुरनिकरश्चेति । अत्रापि कोक- नद-कोरकाणां विद्रुमत्वे रूपणाद्रूपकालङ्कारः ॥११२॥ वह तालाब अपनी गोद में अठखेली करती हुई तरंग रूपी कामिनी से युक्त होकर और अधखिली लालकमलों की कलियों से व्याप्त होकर, ऐसा सुशोभित हो रहा था—जैसे अपने उत्संग में शयन करनेवाली प्रियतमा नदियों से युक्त हो और मूँगे के अङ्कुर समूह को धारण कर, समुद्र हो ॥११२॥ महीयसः पङ्कजमण्डलस्य यशश्छलेन गौरस्य च मेचकस्य च ।