नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

पञ्चम उच्छ्वासः। १३९ एवमसौ क्रीडितानेकपामरान्गीरीन्द्रानांमांश्च बहुतराङ्गोपशोभिताः सरितः सीम्नँश्च व्यूढपत्ररथान्पथः पादपांश्च लङ्घयन्, सालसहिताः पुरीर्नारींश्च सेवमानः, पच्यमानगोधूमश्यामलाः क्षेत्रभुवो भिल्लपल्लीश्च परिहरन्, विधवाः शत्रुसीमन्तिनीरतवीश्चातिक्रामन्, परिवारीणि ब- न्धुकुलानि सरांसि च बहुमानयन्, नातिचिरेण रविरथतुरंगपरि- हृतविषमशिरःशिखरसहस्रमजस्रममरगणगन्धर्वसिद्धरुद्धस्कन्धमध्यं विन्ध्याचलमनुससार ॥ क ॥ ततश्च। दिशि दिशि किमिमानि प्रच्यवन्तेऽन्तरिक्षा- द्विरतमुत देवी भूतधात्री प्रसूते। इति शवरवधूभिस्तर्क्यमाणान्यवापुः सपदि विपुलविन्ध्यस्कन्धमध्यं बलानि ॥ ३३ ॥ श्रुतशीलस्तु तुङ्गशृङ्गरङ्गत्सारङ्गाङ्गनासु नक्षत्रासन्नाकाशावकाश- विशेंद्वंशजालजटिलासु चलचित्रचित्रककरिकलभकदम्बकसंचारशव- लासु हारिहरिताङ्कुररमणीयासु वनस्थलीषु निक्षिप्तचक्षुषमवलोक्य राजानमिदमवादीत् ॥ ख ॥ 'देव, एवमिति ॥ अमुना प्रकारेणासौ नल इदमिदं कुर्वन्तरणिरथाश्वलक्ष्याधित्य- कामध्यं विन्ध्याद्रिमनु लक्ष्यीकृत्य ससार । किं कुर्वन् । लङ्घयन् । कान् । गिरी- न्द्रानामांश्च । संप्रत्युभयानपि विशिनष्टि । क्रीडिता अनेकपा गजा अमराश्च देवा येषु । पक्षे पामरा ग्राम्याः । सरितो बहुभिस्तरङ्गैरलंकृताः । सीमानश्च बहुतरं यथाभवत्येवं गोपैर्गोपालैः शोभिताः । विशेषेणोढानि पत्राणि वाहनानि रथाश्च यैः । पक्षे पत्ररथः पक्षी । सालेन प्राकारेण सहिताः । नार्यः सालसा हिताश्च । अलसशब्दो भावप्रधानो लक्षणादिवत् । पचेलिमैगोधूमैः सस्यविशेषैः श्यामलाः । पल्ली तु गोर्भूमेर्धूमो गोधूमः । ततः पच्यमानः परिपाकं गच्छन् बहुलीभवन्द्यो- ऽसौ गोधूमस्तेन श्यामलाः । न तु पच्यमाना चासौ गौश्चेति । टच्प्रसङ्गात् । कृष्यावनी हि दग्धा समधिकं फलतीति । तथा च (रघुवंशे नवमे सर्गे) 'कृष्यां दहनपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति' । गोशब्दो- भूम्यर्थो न धेन्वर्थोऽनौचित्यात् । विर्विशेषे विगमे च । धवो भर्त्ता तरुविशेषश्च । परिवृण्वन्ति परिवारीभवन्ति परिवारीणि । अन्यत्र परि समन्ताद्वारि जलं येषु॥क॥ १ 'गिरीन्द्रान्' २ 'सीमाश्च' ३ 'विशद्विकसत्'.