नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१४२ नलचम्पूः । मुहुरधिवसतां सतां मुनीना- मपविपदां विपदाङ्कपङ्कभाञ्जि । तटनिकटवनानि नर्मदायाः कथमिवभ्वन्ति भवन्ति कल्मषाणि ॥ ४२ ॥ इतश्च । क्वचित्प्रवरगैरिकासमसमुल्लसत्पल्लवं लवङ्गलवलीलतातरलचलच्चकोरं क्वचित् । क्वचिद्गिरिसरित्तटीतरुणविस्फुरत्कन्दलं दलन्निचुलमञ्जरीमधुनिरुद्धभृङ्गं क्वचित् ॥ ४३ ॥ क्वचिच्चुलकोकिलाकुलितनूतचूताङ्कुरं कुरङ्गकुलसेवितप्रवलसालमूलं क्वचित् । क्वचित्प्रवरसंचरत्सुरवधूपदैः पावनं वनं नयति विक्रियामिह मनो मुनीनामपि ॥४४॥ युग्मम् ॥ तदिद्धर्मद्यतनं दिवसमस्य सैन्यस्याध्वश्रमापन्नखेदोपनुत्तिनिमित्त- मधिवसतु देवः ॥ क ॥ यत्र वायुस्कन्धमवष्टभ्य स्फारितैः पुष्पलोचनैः । वियद्विस्तारमेते हि वीक्षन्त इव पादपाः ॥ ४५ ॥ अपिच येषाम् स्कन्धशाखान्तरालेषु पश्य जीमूतपङ्क्तयः । लम्बमाना विलोक्यन्ते चैलडङ्गुलिका इव ॥ ४६ ॥ मुहुरिति ॥ इभवन्ति गजवन्ति तथा वीनां पक्षिणां पदमङ्को यत्र तथोक्तं पङ्कं भजन्ते तानि नर्मदायास्तटसमीपवनानि कर्मभूतानि अधिवसतां सतां विदु- षाम् । अपगता विपद्येभ्यस्तादृशां मुनीनां कथं कल्मषाणि पापानि भवन्ति । न भवन्त्येवेत्यर्थः ॥ ४२ ॥ क्वचिदिति ॥ प्रवरं गैरिकं यत्र । तथा असममप्रतिमम् । सर्वोत्कृष्टमिति यावत् । तथा समुल्लसन्तः पल्लवा यत्र । पश्चाद्यथायुक्ति कर्मधारयः । गैरिकशब्दो नपुंसकः । 'प्रवरगैरिकोपम' इति वा पाठः ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ तदिति ॥ खेदापनुत्तिः खेदापनोदः ॥ क ॥ वायुस्कन्धमिति ॥ स्कन्धः संहत्यर्थोऽसार्थश्च । कुतोऽत्रावासः । हि य- स्मात् तुङ्गाः पुष्पिताश्चात्र पादपाः सन्ति ॥ ४५ ॥ १ 'अबतन'. २ 'वलगङ्गुलिः', 'वटवङ्गुलि'.