नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१५० नलचम्पूः । 'देव, जानामि देवस्य देहं दहति देहन इव दारु दारुणो दौत्यचि- न्ताभारः । को नाम सामान्योऽपि स्वयमभिलषितेऽर्थे दूतत्वदासभा- वमङ्गीकुर्यात् । विशेषतोऽनुरागिण्यङ्गनाजने । तथापि किं न जानाति देवो, यथा याचको ब्राह्मण इव निर्वेदः कस्य संतोषाय, विषवैद्य इव विषादः संदेहकारी शरीरस्य, भीमाभिमन्यु्निरुद्धं कुरुबलमिव मनो महान्तं संतापमनुभवति ॥ क ॥ तदलमेन वातूलीभ्रमेणेव मीलयता चक्षुरुद्वेगेन ॥ ख ॥ किं देवेन न श्रुतम्, अमृतमथनावसरे सुरासुरकरपरिवर्त्यमानम- न्दरमन्थाननिर्घोषबधिरितसमस्तरोदःकंदरादिवापि दूरोच्छलितदुग्ध- तुषारसारतारकितनभसः, समुत्पन्नानेककौस्तुभादिवस्तुविस्तारादुद्ग- च्छदप्सरोमुखमण्डलैः क्षणमिव विहितविकचनलिनखण्डशोभाद्, अनेकाश्चर्यकुक्षेः क्षीरसागरादजनि जनितजगद्विस्मया स्मरजननी हस्तस्थिततरुणारविन्दा देवी देदीप्यमानपुण्यलक्ष्मा लक्ष्मीः ॥ ग ॥ यस्याः सर्वाङ्गलावण्यमधु विकचलोचनचषकैरापीय पीयूषजुषो म॑दैंनमदपरवशाः परस्परमेवेष्यन्तश्चक्रुश्चक्रपाणिना समं संगरम् ॥घ॥ अ॑थ सा सर्वानप्यन्तरान्तरापततस्तानुल्लङ्घ्य मन्दरगिरिशिखरशा- तकुम्भनिकषोपलायितबाहोर्भग॑वतश्चिक्षेप क्षेपीयः कण्ठे वैकुण्ठस्य स्वयंवरकुसुममा॑लाम् ॥ ङ ॥ एवं साऽपि कदाचिच्चम्पककलिकाकलापगौराङ्गीरागिणी त्वयि वञ्चयिष्यति देवान् । वञ्चितो यतः पूर्वमात्ममुखमण्डलश्रिया शशी, तिरस्कृतो मदनः सौभाग्येन् । संकृत्प्रवृत्तायाश्च किमवगुण्ठनेन । विधेरिव वामभुवामचिन्त्यानि चरितानि भवन्ति ॥ च ॥ देवेति ॥ निर्वेदः खेदो वेदरहितश्च । विषादोऽतीव शोचनम् यश्च विषं काल- कूटमादयति । भीमो रौद्रोऽमितो मन्युर्दैन्यं तेन निरुद्धम् । कुरुबलं तु भीमेन मध्यमपाण्डवेनाभिमन्युना चार्जुनसुतेन निरुद्धम् ॥ क ॥ तदलमिति ॥ उद्वेगो दुःखम् । वातूलीभ्रमस्तु ऊर्ध्वं वेगः ॥ ख ॥ अथ सेति ॥ अतिशयेन क्षिप्रं क्षेपीयः । 'स्थूलदूर-' इत्यादिना सिद्धम् ॥ ङ॥ एवं सापीति ॥ सकृत्प्रवृत्तायाः। स्तोकमपि नर्तितुमारब्धवत्याः किं नीरङ्कथाः ॥ च ॥ १ 'दहनदाहदारुणो'. २ 'दूत्य'. ३ 'तथापि इति कुत्रचिन्नास्ति'. ४ 'विकचनवन- लिन'. ५ 'मदनपरवशाः'. ६ 'अथामिलपतः सा सर्वा'; 'अथ सा समभिलुपतः सर्वां'. ७ 'भगवत इति नास्ति'. ८ 'सालिकाम्'. ९ 'असकृत्प्रवृत्तायाश्च'